ଏକ ସମୟର କଥା, ଶ୍ରୀ ନାରାୟଣ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିଲେ—ସପ୍ତମ ମନୁ ଅଟୁଟ ପ୍ରଭୁ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ତାଙ୍କୁ ବୈୱସ୍ୱତ ମନୁ କୁହାଯାଏ। ଏହି ଶ୍ରାଦ୍ଧଦେବ ରାଜା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିଥିଲେ, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ମାନିତ ଥିଲେ। ବୈୱସ୍ୱତ ମନୁ ସ୍ରୀ ଦେବୀଙ୍କ ଦୟା ଓ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମନ୍ୱନ୍ତରର ଅଧିପତି ହେବାର ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇଥିଲେ। ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟମ ମନୁ ସାବର୍ଣି ଭାବେ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ସେ ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ତାଙ୍କର ଆଶୀର୍ବାଦ ଲାଭ କରିଥିଲେ। ଏହି ଆଶୀର୍ବାଦର ଫଳରେ ସେ ମନ୍ୱନ୍ତରର ଅଧିପତି ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ, ବିରାଟ ଶୌର୍ଯ୍ୟ ଓ ସାହସ ରେ ରହିଥିଲେ, ଦେବୀ ପୂଜା କୁ ଅତି ନିଷ୍ଠାରେ କରୁଥିଲେ। ଏଠିରେ ନାରଦ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ସେ କିପରି ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ମନୁ ହେବାକୁ ଚାହିଲେ? ମହାନ ଉପଦେଶକ, ଦୟାକରି ଏହି କଥା ମୋତେ କହନ୍ତୁ।” ଶ୍ରୀ ନାରାୟଣ କହିଲେ—“ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଚୈତ୍ର ବଂଶର ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ସୁରଥ। ସେ ବିରାଟ ଶକ୍ତି ଓ ଶୌର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ। ଗୁଣର ଦର୍ଶକ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁର୍ଧର, କବିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦକ୍ଷ, ଧନ ସଂଗ୍ରହ କରୁଥିବା, ଦାନ କରୁଥିବା ଏକ ଦୟାଳୁ ରାଜା ଥିଲେ। ସେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଦଳନ କରିଥିଲେ, ଗର୍ବିତ, ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ। ଏକ ଦିନ ସେ ଦୃଢ ଗର୍ବରେ ଥିବାବେଳେ, କିଛି ରାଜା ତାଙ୍କ ବଂଶକୁ ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଉଠିଲେ। ଶତ୍ରୁମାନେ ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ସେନା ସହିତ ଶକ୍ତି ଦେଖାଇ ସୁରଥଙ୍କ ରାଜଧାନୀକୁ ଘେରି ନେଲେ, ତାଙ୍କ ମାନ ଓ ଧନରେ ଗର୍ବିତ ରାଜା ଥିଲେ। ଏହା ପରେ ସୁରଥ ରାଜା ତାଙ୍କ ସେନା ସହିତ ନିଜ ରାଜଧାନୀରୁ ବାହାରି ଶତ୍ରୁମାନେଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। କିନ୍ତୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ସୁରଥ ଶତ୍ରୁମାନେଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହେଲେ; ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପ୍ରତିନିଧିମାନେ ତାଙ୍କର ଧନ ଭଣ୍ଡାର ଉଠାଇ ନେଲେ। ସମସ୍ତ ଧନ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଚୋରି ହେଲା, ଏବଂ ଶ୍ରୀମୟ ରାଜା ସୁରଥ ନିଜ ରାଜଧାନୀରୁ ବାହାରିଦିଆଯାଇଲେ। ସୁରଥ ନିଜ ଘୋଡାରେ ଚଢି ଜଙ୍ଗଲ ଭିତରେ ଶିକାର କରିବାକୁ ଗଲେ; ଏକା ଏକା ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ମନ ଅସ୍ଥିର ହେଉଥିଲା। ଏହି ଭ୍ରମଣରେ ସେ ଏକ ଶାନ୍ତ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଁଚିଲେ, ଯେଉଁଠି ଅନେକ ଶିଷ୍ୟ ଓ ପ୍ରାଣୀ ଶାନ୍ତିରେ ରହୁଥିଲେ, ଏହି ଆଶ୍ରମ ଏକ ମହାନ ଋଷି ସୁମେଧାସଙ୍କ ଥିଲା। ଏଠି ସୁରଥ ରାଜା କିଛି ଦିନ ରହିଲେ, ଏହି ଋଷି ଦୂରଦୃଷ୍ଟି ଓ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ। ଏକ ଦିନ, ସୁରଥ ରାଜା ଋଷିଙ୍କ ପୂଜା ଶେଷରେ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଶୀଘ୍ର ନମସ୍କାର କରି ଭକ୍ତିଭାବରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଋଷି ମହାଶୟ, ମୋ ମନର ଦୁଃଖ ମୋତେ ସଦା ଚିନ୍ତା ଦେଉଛି, ମୁଁ ସତ୍ୟ ଜାଣିଛି, ମୋର ତିର୍ତ୍ତି ନାହିଁ, ମୁଁ ଏହି ଦୁଃଖରୁ କିପରି ମୁକ୍ତି ପାଇବି? ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଦୟା ଚାହୁଁଛି—ଦୟାକରି ମୋତେ କହନ୍ତୁ।” “ମୁଁ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହୋଇଛି, ମୋର ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଛି, ତଥାପି ଏହା ସହିତ ମୋ ମନରେ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଓ ଧନପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ପ୍ରକାଶ ପାଉଛି। ମୁଁ କଣ କରିବି? କେଉଁଠି ଯିବି? କିପରି ଶାନ୍ତି ମିଳିବି, ଋଷି? ଆପଣ ଦୟାକରି ମୋତେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ।” ଋଷି କହିଲେ—“ରାଜା, ଏବେ ତୁମେ ଦେବୀଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥା ଶୁଣ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ। ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପିଥିବା ମହାଦେବୀ ଏହି ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବାଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ; ସେ ବଳପୂର୍ବକ ଜୀବମାନଙ୍କର ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିଲେ। ତୁମେ ଜାଣ, ରାଜା, ସେ ମହାଦେବୀ ମୋହ ପାଇଁ ଜୀବମାନଙ୍କର ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିଲେ; ସେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ ଓ ସଦା ରକ୍ଷା କରେ। ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ସେ ଶିବ ରୂପରେ ସମସ୍ତକୁ ନିବାହ କରିଥିଲେ; ମହାଦେବୀ ଇଚ୍ଛାର ଦାତ୍ରୀ, କାଳର ଅନ୍ଧାର ରାତି, ଅତି ଦୁର୍ଜୟ। ସେ କାଳୀ, ବିଶ୍ୱ ନାଶକାରୀ; କମଳା, ପଦ୍ମର ଆଶ୍ରୟ; ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଓ ତାଙ୍କୁ ଆଧାର କରେ। ସମସ୍ତ ତାଙ୍କୁ ନିବାହ କରିଯିବେ; ଏହି ଦେବୀ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅତିତ ସର୍ବୋଚ୍ଚ। ରାଜା, ଯେଉଁଠି ଦେବୀଙ୍କ ଦୟା ମିଳେ, ସେ ମୋହକୁ ଜୟ କରେ; ତାଙ୍କ ଦୟା ବିନା କେହି ମୋହକୁ ଜୟ କରିପାରେନାହିଁ।” ଏଠିରେ ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଋଷି, ଆପଣ ଯେଉଁ ଦେବୀଙ୍କ କଥା କହିଲେ, ସେ କିଏ? ସେ କିପରି ଜନ୍ମ ନେଲେ, କିପରି ଦେବୀ ଜୀବମାନେଙ୍କୁ ମୋହିତ କରନ୍ତି? ଦୟାକରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହନ୍ତୁ।” ଋଷି କହିଲେ—“ରାଜା, ମୁଁ ଦେବୀଙ୍କର ସତ୍ୟ ରୂପ କଥା କହିବି; କିପରି ଦେବୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ଓ କିଏ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ଶୁଣ। ଯେତେବେଳେ ଦେବ ନାରାୟଣ, ଯୋଗର ଅଧିପତି, ବିଶ୍ୱକୁ ନିବାହ କରି ଶେଷ ନାଗ ଉପରେ ମହାସାଗର ଉପରେ ଶୁଇଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଶରୀରର ମାଳିନ୍ୟରୁ ଦୁଇଟି ଦେମନ—ମଧୁ ଓ କୈଟଭ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଦେମନ ଭୟଙ୍କର ରୂପରେ ବ୍ରହ୍ମାକୁ ମାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ; ପଦ୍ମଜ ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ଦୁଇ ଦେମନକୁ ଦେଖି ଭୟ ଭିତରେ ଆସିଗଲେ। ଦେବମାନଙ୍କ ଅଧିପତି ଶୁଇଥିଲେ, ଦୁଇ ଦେମନ ଭୟଙ୍କର ଓ ଅପହ୍ରାଣୀୟ ଥିଲେ; ପଦ୍ମଜ ବ୍ରହ୍ମା ଭୟରେ ଚିନ୍ତା କଲେ—‘ମୁଁ କଣ କରିବି? କେଉଁଠି ଯିବି? କିପରି ରକ୍ଷା ପାଇବି?’ ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ଏକ ଉପଯୁକ୍ତ ବିଚାର ଆସିଲା—ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଭଗବତ ହରି ନିଦ୍ରାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହେଉଛନ୍ତି, ମୁଁ ସେ ଦେବୀ ନିଦ୍ରାର ଶରଣ ନେଉଛି। ବ୍ରହ୍ମା ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ—‘ହେ ଦେବୀ, ହେ ଦେବୀ, ବିଶ୍ୱର ଧାରଣକାରୀ, ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି, ହେ ମହାମାୟା, ବିଶ୍ୱମାୟା, ଶୁଭା, ମହାସାଗର ଉପରେ ଶୁଇଥିବା, ସମସ୍ତ ତୁମ ଆଜ୍ଞାରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ଦାୟିତ୍ୱ ପୂରଣ କରେ।' ‘ତୁମେ କାଳରାତ୍ରି, ମହାରାତ୍ରି, ମୋହରାତ୍ରି, ମଦରେ ଭୟଙ୍କର; ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପିଥିବା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମ୍ମାନିତ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦର ଏକମାତ୍ର ଧନ।' ‘ସମ୍ମାନିତ, ଅତି ପୂଜ୍ୟ, ମାୟା, ମଧୁର, ଭୂମି ନିଜେ; ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।