ଯରତ୍କାରୁ ନୀତି ହରାଇଯିବାର ଭୟରେ ଚିନ୍ତା କଲେ—‘ଯଦି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଜାଗାଇ ଦେଉନି, ସନ୍ଧ୍ୟା କାଳର ନିୟମିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନର୍ଥକ ହେଇଯିବ।’ ସେ ଭାବିଲେ, ‘ନୀତି ନଷ୍ଟ କରିବାଠାରୁ ତ୍ୟାଗ ଭଲ; ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ, କିନ୍ତୁ ନୀତି ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମନୁଷ୍ୟ ନରକକୁ ଫେରିଯିବ।’ ଏଭଳି ଭାବି, ସେ ଯୁବତୀ ଋଷିଙ୍କୁ ଜାଗାଇ କହିଲେ, ‘ସନ୍ଧ୍ୟା କାଳ ଆସିଛି, ଉଠନ୍ତୁ, ଉଠନ୍ତୁ, ଓ ଧର୍ମଜନ!’ ଋଷି ଉଠି, କ୍ରୋଧିତ ହେଇ କହିଲେ, ‘ମୁଁ ଚାଲିଯାଉଛି; ତୁମେ, ଯିଏ ମୋର ନିଦ୍ରା ଭଙ୍ଗ କଲା, ତୁମର ଭାଇଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଉ।’ ତାଙ୍କ ଏହି କଥାରେ ଯୁବତୀ ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହେଇ କହିଲେ, ‘ଓ ଅପାର ତେଜସ୍ବୀ, ମୋର ଭାଇ ଯେହି ପ୍ରୟୋଜନରେ ମୋତେ ଦେଇଥିଲେ, ତାହା କିପରି ପୂରଣ ହେବ?’ ଋଷି ଶାନ୍ତ ହେଇ ଯରତ୍କାରୁ କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ‘ଏହିପରି ହେଉ।’ ତା’ପରେ ଋଷି ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ପରେ ସେ ମହିଳା ଭାଇ ବାସୁକିଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ। ଭାଇ ବାସୁକି ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ, ସେ ପତିଙ୍କ କଥା ଅନୁସାରେ କହିଲେ, ‘ତିନି କହିଲେ—“ଏହିପରି ହେଉ,” ତା’ପରେ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରି, ସେ ଉତ୍ତମ ଋଷି ଚାଲିଗଲେ।’ ବାସୁକି ଏହା ଶୁଣି ଭାବିଲେ, ‘ଋଷି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ସତ୍ୟବାଦୀ,’ ଏବଂ ଭଗିନୀ ଉପରେ ଅଧିକ ଆସ୍ଥା ରଖି, ସେ’ଠାରେ ରହିବାକୁ ଦେଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ, ଓ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଋଷି ଓ ଯୁବତୀଙ୍କ ଏକ ପୁଅ ହେଲେ, ଯିଏ ଆସ୍ତୀକ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ସେ, ରାଜା, ତୁମର ଯଜ୍ଞକୁ ରକ୍ଷା କଲେ, ମାତାଙ୍କ ଗୋତ୍ର ବଞ୍ଚାଇବା ପାଇଁ, ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ଋଷି ଦ୍ୱାରା। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଶୁଭ ହେଲା, ରାଜା, ତୁମେ ଏହି ଋଷିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିଛ, ଯିଏ ଏକ ଯାତ୍ରୀ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ବାସୁକିଙ୍କ ଭଗିନୀଙ୍କ ପୁଅ। ଭଲ ହେଉ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତୁମେ ଭାରତଙ୍କ ଏହି ଗଥା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଣିଛ, ଅନେକ ଦାନ ଦେଇଛ, ଏବଂ ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିଛ। ଅନେକ ଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପିତା ସ୍ଵର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ତୁମେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୋତ୍ରକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ରାଜା। ଏହିପରି, ଦେବୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଭବ୍ୟ ମନ୍ଦିର ସ୍ଥାପନ କର, ଭକ୍ତି ସହିତ; ଏହା ଦ୍ୱାରା, ଜନମେଜୟ, ସମସ୍ତ ଲାଭ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ହେବ। ଶିବାଙ୍କୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜିଲେ, ସେ ସଦା ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାନ୍ତି, କୁଳର ବୃଦ୍ଧି ଆଣନ୍ତି, ଏବଂ ରାଜ୍ୟକୁ ସ୍ଥିର ରଖନ୍ତି। ଓ ରାଜା, ଦେବୀଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ନିୟମାନୁସାରେ କରିଛ, ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତ ନାମକ ଉତ୍ତମ ପୁରାଣ ଶୁଣ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗଥା ଶୁଣାଇବି, ଯାହା ଏହି ଭୂତଳରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ, ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ଅନେକ ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହାଠାରୁ ଉତ୍ତମ ପୁରାଣ ଏ ଭୂମିରେ ନାହିଁ, ରାଜା, ଦେବୀଙ୍କ ପଦପଦ୍ମ ପୂଜାରୁ ଅଲଗା କୌଣସି ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ। ଓ ରାଜା, ଯେଉଁମାନେଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଦେବୀ ସଦା ପ୍ରେମରେ ବର୍ଷିତ ହୋଇ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ। ଓ ଭାରତ, ଏହି ମହା ମାୟାଙ୍କୁ ସଦା ପୂଜା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ଏହି ଜଗତରେ ବହୁତ ଦୁଃଖିତ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ରାଜା, ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସମସ୍ତ ଦେବତା ସେ’ଠାରେ ପୂଜାରେ ଲିନ ରହନ୍ତି; ତେଣୁ କିଏ ସେ’ଠାରେ ସେବା କରିବେ ନାହିଁ? ଏହି କଥା ଦେବୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଯେପରି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଛି, ଦୈନିକ ଶୁଣିବା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ। ଏହି କଥା ଶୁଣିବାରେ, ରାଜା, ମନରେ ଶାନ୍ତି ଆସିବ; ଏହି ପୁରାଣ ଶୁଣିଲେ, ତୁମର ପୂର୍ବଜମାନେ ଅକ୍ଷୟ ସ୍ଵର୍ଗ ଲାଭ କରିବେ। ଏଠାରେ ଜନମେଜୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: ‘ଓ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଅମ୍ବା ନାମକ ମହାଯଜ୍ଞ ବିଷୟରେ କହିଛନ୍ତି; ସେ କିଏ, କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, କେଉଁଠି, କିପାଇଁ, କେଉଁ ଗୁଣ ସହିତ?’ ଏବଂ, ‘ଯଜ୍ଞର ସ୍ଵରୂପ କଣ, ଏହାର ନିଜ ରୂପ କଣ? ଠିକ୍ ପ୍ରକ୍ରିୟା କହନ୍ତୁ, ଓ ଦୟାର ସାଗର।’ ଏହି ସହିତ, ‘ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା ଏବଂ ଆପଣ ଯେପରି ଜାଣିଛନ୍ତି, ଏହା ଖୁବ ଖୁବ ଖୋଲା କରି କହନ୍ତୁ।’ ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର—ଏହି ତିନି ଦେବତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣିଛି, ଯେମାନେ ଗୁଣ ସହିତ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ, ଏବଂ ନାଶ କରନ୍ତି। ‘ଏହି ମହାତ୍ମାମାନେ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର କି, ଓ ପରାଶର ନନ୍ଦନ? କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କାହାର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି? ଏହି କଥା ଏବେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।’ ‘ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ଏବଂ ଦୈବତା ପ୍ରଭାବରେ ଆସିଛନ୍ତି କି, କିମ୍ବା ସତ୍ତା, ଚେତନା, ଆନନ୍ଦର ରୂପ? ସେମାନେ ପଞ୍ଚଭୂତ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଉପାଦାନରେ ଜଡିତ କି, କିମ୍ବା ତିନିପ୍ରକାର ଦୁଃଖରେ ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ?’ ‘ସେମାନେ କାଳର ଅଧୀନ କି, କିମ୍ବା ନୁହଁ? କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, କିପାଇଁ? ଏହି ମୋର ସନ୍ଦେହ।’ ‘ସେମାନେ ଆନନ୍ଦ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ କି, ନିଦ୍ରା ଏବଂ ଆଳସ୍ୟ ସହିତ ଯୁକ୍ତ? ସେମାନେ ସପ୍ତ ଧାତୁର ଦେହ କି, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ?’ ‘ସେମାନେ କିପରି ଉପାଦାନ, କିପରି ଗୁଣ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ? ସେମାନେ କିପରି ଭୋଗ କରନ୍ତି, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଆୟୁ କିପରି?’ ‘ତାଙ୍କର ନିବାସ ସ୍ଥଳ ଏବଂ ଶକ୍ତି କହନ୍ତୁ; ମୁଁ ଏହି କଥା ଖୁବ ଖୁବ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ।’ ଏବେ ବ୍ୟାସ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: ‘ରାଜା, ତୁମେ ଏକ କଠିନ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ବ୍ରହ୍ମା ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, କିପାଇଁ, ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ।’ ‘ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ମୁଁ ଏକଥିରେ ନାରଦ ଋଷିଙ୍କୁ କରିଥିଲି; ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚିତ୍ତ ହୋଇ, ସେ ଉଠି ଉତ୍ତର ଦେଲେ—ଶୁଣ, ରାଜା।’ ‘ଏକ ସମୟରେ, ମୁଁ ଶାନ୍ତ ନାରଦ ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲି, ଯିଏ ସମସ୍ତ ବିଷୟର ଜ୍ଞାନୀ, ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଦଢ଼ି ହୋଇଥିଲେ।’ ‘ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ମୁଁ ଖୁସି ହୋଇ ତାଙ୍କର ପାଦରେ ପଡ଼ିଲି; ତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞାରେ, ମୁଁ ଉତ୍ତମ ଆସନରେ ବସିଲି।’ ‘ଶୁଭ କଥା ଶୁଣିବା ପରେ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ, ଯିଏ ଜହ୍ନବୀ ତଟରେ ଏକା ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ।’ ‘ଓ ଋଷି, ଏହି ବିଶାଳ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ କିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ରଷ୍ଟା ଭାବରେ ଘୋଷିତ? ଏହି କଥା ଖୁବ ଖୁବ ଖୋଲା କରି କହ।’ ‘ଓ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ କୁଣ୍ଠୁ ଉତ୍ପନ୍ନ? ଏହା ଅସ୍ଥିର କି, କିମ୍ବା ନିତ୍ୟ? ଦୟାକରି ଏହି କଥା ବିସ୍ତୃତ କରି କହ।