ତମୁଵାଚାସିତାପାଙ୍ଗୀ ଲଜ୍ଜମାନାପ୍ଯଧୋମୁଖୀ । ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯେତି ଶନୈରନ୍ତର୍ଜଗାମ ଵରଵର୍ଣିନୀ
କଳା ଚକ୍ଷୁ ଥିବା, ଲଜ୍ଜାରେ ମୁହଁ ନମାଇଥିବା ତାରା ହଳୁହଳୁ କହିଲେ, 'ଏହା ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୁଅ,' ଏବଂ ସେ ଦୀପ୍ତିମାନୀ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ।
ଜଗ୍ରାହ ତଂ ସୁତଂ ସୋମଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଟେନାନ୍ତରାତ୍ମନା । ନାମ ଚକ୍ରେ ବୁଧ ଇତି ଜଗାମ ସ୍ଵଗୃହଂ ପୁନଃ
ସୋମ ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କର ପୁଅକୁ ଗହିଲେ, ତାଙ୍କ ନାଁ ବୁଧ ରଖିଲେ, ଏବଂ ପୁଣି ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ ।
ଯଯୌ ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ଵକଂ ଧାମ ସର୍ଵେ ଦେଵାଃ ସଵାସଵାଃ । ଯଥାଗତଂ ଗତଂ ସର୍ଵୈଃ ସର୍ଵଶଃ ପ୍ରେକ୍ଷକୈର୍ଜନୈଃ
ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ଧାମକୁ ଚଲିଗଲେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ, ଯେପରି ଆସିଥିଲେ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଫେରିଗଲେ ।
କଥିତେଯଂ ବୁଧୋତ୍ପତ୍ତିର୍ଗୁରୁକ୍ଷେତ୍ରେ ଚ ସୋମତଃ । ଯଥା ଶ୍ରୁତା ମଯା ପୂର୍ଵଂ ଵ୍ଯାସାତ୍ସତ୍ଯଵତୀସୁତାତ୍
ଗୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ସୋମଙ୍କୁ ଥିବା ବୁଧଙ୍କ ଜନ୍ମ କଥା ଏଭଳି କହାଗଲା, ଯେପରି ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ସତ୍ୟବତୀପୁତ୍ର ବ୍ୟାସଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିଥିଲି ।
ସୁଦ୍ଯୁମ୍ନସ୍ତୁତିଃ ସୂତ ଉଵାଚ ତତଃ ପୁରୂରଵା ଜଜ୍ଞେ ଇଲାଯାଂ କଥଯାମି ଵଃ । ବୁଧପୁତ୍ରୋଽତିଧର୍ମାତ୍ମା ଯଜ୍ଞକୃଦ୍ଦାନତତ୍ପରଃ
ସୂତ କହିଲେ: ଏହା ପରେ ଇଳାଙ୍କୁ ଥିରୁ ପୁରୁରବାସଙ୍କ ଜନ୍ମ ହେଲା । ମୁଁ ତୁମକୁ କହେଉଛି, ବୁଧଙ୍କ ପୁଅ, ଅତି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଯଜ୍ଞ ଓ ଦାନରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ।
ସୁଦ୍ଯୁମ୍ନୋ ନାମ ଭୂପାଲଃ ସତ୍ଯଵାଦୀ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ସୈନ୍ଧଵଂ ହଯମାରୁହ୍ଯ ଚଚାର ମୃଗଯାଂ ଵନେ
ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ ନାମକ ଏକ ରାଜା, ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରିଥିବା, ସିନ୍ଧୁ ଘୋଡ଼ାରେ ଚଢ଼ି ଅରଣ୍ୟରେ ସୀକାର କରିବାକୁ ଗଲେ ।
ଯୁତଃ କତିପଯାମାତ୍ଯୈର୍ଦର୍ଶିତଶ୍ଚାରୁକୁଣ୍ଡଲଃ । ଧନୁରାଜଗଵଂ ବଦ୍ଧ୍ଵା ବାଣସଙ୍ଘଂ ତଥାଦ୍ଭୁତମ୍
କିଛି ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସହ ଥିଲେ, ସୁନ୍ଦର କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଶିଙ୍ଗର ଧନୁଷ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ବାଣମାଳା ବାନ୍ଧିଥିଲେ ।
ସ ଭ୍ରମଂସ୍ତଦ୍ଵନୋଦ୍ଦେଶେ ହନ୍ଯମାନୋ ରୁରୂନ୍ମୃଗାନ୍ । ଶଶାଂଶ୍ଚ ସୂକରାଂଶ୍ଚୈଵ ଖଡ୍ଗାଂଶ୍ଚ ଗଵଯାଂସ୍ତଥା
ସେ ଅରଣ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଘୁରୁଥିଲେ, ହରିଣ, ଶଶକ, ବନଶୁକର, ଖଡ଼ଗ ଓ ବନଗାୟକୁ ମାରୁଥିଲେ ।
ଶରଭାନ୍ମହିଷାଂଶ୍ଚୈଵ ସାମ୍ଭରାନ୍ଵନକୁକ୍କୁଟାନ୍ । ନିଘ୍ନନ୍ମେଧ୍ଯାନ୍ ପଶୂନ୍ ରାଜା କୁମାରଵନମାଵିଶତ୍
ସରଭ, ମହିଷ, ସାମ୍ବର ଓ ବନମୁର୍ଗୀକୁ ମାରି, ଯଜ୍ଞଯୋଗ୍ୟ ପଶୁମାନେକୁ ବଧ କରି, ରାଜା କୁମାରବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ।
ମେରୋରଧସ୍ତଲେ ଦିଵ୍ଯଂ ମନ୍ଦାରଦ୍ରୁମରାଜିତମ୍ । ଅଶୋକଲତିକାକୀର୍ଣଂ ବକୁଲୈରଧିଵାସିତମ୍
ମେରୁ ପାହାଡ଼ ତଳେ ଦିବ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନ, ମନ୍ଦାର ଗଛରେ ଶୋଭିତ, ଅଶୋକ ଲତା ଓ ବକୁଳ ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧରେ ଭରିଥିଲା ।
ସାଲୈସ୍ତାଲୈସ୍ତମାଲୈଶ୍ଚ ଚମ୍ପକୈଃ ପନସୈସ୍ତଥା । ଆମ୍ରୈର୍ନୀପୈର୍ମଧୂକୈଶ୍ଚ ମାଧଵୀମଣ୍ଡପାଵୃତମ୍
ସାଲ, ତାଳ, ତମାଳ, ଚମ୍ପା, ପନସ, ଆମ୍ବ, ନୀପ ଓ ମଧୂକ ଗଛର ଛାୟାରେ, ମାଧବୀ ଲତାର ମଣ୍ଡପରେ ଢାକାଯାଇଥିଲା ।
ଦାଡିମୈର୍ନାରିକେଲୈଶ୍ଚ କଦଲୀଖଣ୍ଡମଣ୍ଡିତମ୍ । ଯୂଥିକାମାଲତୀକୁନ୍ଦପୁଷ୍ପଵଲ୍ଲୀସମାଵୃତମ୍
ଦାଡିମ୍ବ, ନାଡିଆ ଓ କଦଳୀ ଗଛର ଗୁଛରେ ଶୋଭିତ, ଯୁଥିକା, ମାଳତୀ ଓ କୁନ୍ଦ ଫୁଲ ଲତାରେ ଘେରାଯାଇଥିଲା ।
ହଂସକାରଣ୍ଡଵାକୀର୍ଣଂ କୀଚକଧ୍ଵନିନାଦିତମ୍ । ଭ୍ରମରାଲିରୁତାରାମଂ ଵନଂ ସର୍ଵସୁଖାଵହମ୍
ହଂସ ଓ କାରଣ୍ଡବ ପକ୍ଷୀରେ ଭରିଥିଲା, କୀଚକ ପକ୍ଷୀର ଶବ୍ଦରେ ଗୁଞ୍ଜିଥିଲା, ମଧୁମକ୍ଷିକାର ଗୁଞ୍ଜନରେ ମନୋହର, ସେଇ ଅରଣ୍ୟ ସମସ୍ତ ସୁଖ ଦେଉଥିଲା ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରମୁଦିତୋ ରାଜା ସୁଦ୍ଯୁମ୍ନଃ ସେଵକୈର୍ଵୃତଃ । ଵୃକ୍ଷାନ୍ସୁପୁଷ୍ପିତାନ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ କୋକିଲାରାଵମଣ୍ଡିତାନ୍
ସେଠି ଦେଖି ରାଜା ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ସେବକମାନେ ଘେରି ରହିଥିଲେ, ଫୁଲେଫୁଲିଥିବା ଗଛ ଓ କୋଇଲିର ରବରେ ଶୋଭିତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲେ ।
ପ୍ରଵିଷ୍ଟସ୍ତତ୍ର ରାଜର୍ଷିଃ ସ୍ତ୍ରୀତ୍ଵମାପ କ୍ଷଣାତ୍ତତଃ । ଅଶ୍ଵୋଽପି ଵଡଵା ଜାତଶ୍ଚିନ୍ତାଵିଷ୍ଟଃ ସ ଭୂପତିଃ
ସେଠି ପ୍ରବେଶ କରି, ରାଜା ଏକ କ୍ଷଣରେ ନାରୀ ହେଇଗଲେ; ତାଙ୍କ ଘୋଡ଼ା ମଧ୍ୟ ମାଦିନୀ ହେଲା, ଏବଂ ରାଜା ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ ।
କିମେତଦିତି ଚିନ୍ତାର୍ତଶ୍ଚିନ୍ତ୍ଯମାନଃ ପୁନଃ ପୁନଃ । ଦୁଃଖଂ ବହୁତରଂ ପ୍ରାପ୍ତଃ ସୁଦ୍ଯୁମ୍ନୋ ଲଜ୍ଜଯାନ୍ଵିତଃ
‘ଏହା କଣ?’ ଭାବି ଭାବି ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ, ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ ବହୁ ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ଲଜ୍ଜାରେ ଭରିଗଲେ ।
କିଂ କରୋମି କଥଂ ଯାମି ଗୃହଂ ସ୍ତ୍ରୀଭାଵସଂଯୁତଃ । କଥଂ ରାଜ୍ଯଂ କରିଷ୍ଯାମି କେନ ଵା ଵଞ୍ଚିତୋ ହ୍ଯହମ୍
ମୁଁ କଣ କରିବି? ଏମିତି ଜଣେ ଜନାଣୀ ହୋଇ ଘରକୁ କିପରି ଫେରିବି? ରାଜ୍ୟ କିପରି ଚଲାଇବି? କିଏ ମୋତେ ଏମିତି ଭଳି ଠକିଲା?
ଋଷଯ ଊଚୁଃ ସୂତାଶ୍ଚର୍ଯମିଦଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତ୍ଵଯା ଯଲ୍ଲୋମହର୍ଷଣ । ସୁଦ୍ଯୁମ୍ନଃ ସ୍ତ୍ରୀତ୍ଵମାପନ୍ନୋ ଭୂପତିର୍ଦେଵସନ୍ନିଭଃ
ଋଷିମାନେ କହିଲେ: ହେ ସୂତ, ହେ ଲୋମହର୍ଷଣ, ତୁମେ ଯେଉଁ କଥା କହିଲ, ସେଟା ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ। ଦେବତା ସମାନ ରାଜା ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ ଏବେ ଜନାଣୀ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି।
କିଂ ତତ୍କାରଣମାଚକ୍ଷ୍ଵ ଵନେ ତତ୍ର ମନୋହରେ । କିଂ କୃତଂ ତେନ ରାଜ୍ଞା ଚ ଵିସ୍ତରଂ ଵଦ ସୁଵ୍ରତ
ଏହାର କାରଣ କଣ? ସେ ଆକର୍ଷକ ଜଙ୍ଗଲରେ କଣ ଘଟିଲା, ସେଥିରେ ରାଜା କଣ କଲେ, ସବୁ ଖୁଲାସା କରି କହ।
ସୂତ ଉଵାଚ ଏକଦା ଗିରିଶଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମୃଷଯଃ ସନକାଦଯଃ । ଦିଶୋ ଵିତିମିରାଭାସାଃ କୁର୍ଵନ୍ତଃ ସମୁପାଗମନ୍
ସୂତ କହିଲେ: ଏକଥର ସନକ ଓ ତାଙ୍କ ସହଯାତୀ ଋଷିମାନେ ପାହାଡ଼ ନାଥଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ, ତାଙ୍କ ଆଗମନରେ ଦିଗବଳୟ ଅନ୍ଧକାର ହଟିଗଲା।
ତସ୍ମିଂଶ୍ଚ ସମଯେ ତତ୍ର ଶଙ୍କରଃ ପ୍ରମଦାଯୁତଃ । କ୍ରୀଡାସକ୍ତୋ ମହାଦେଵୋ ଵିଵସ୍ତ୍ରା କାମିନୀ ଶିଵା
ସେ ସମୟରେ ଶିବ ମହାଦେବ ଅନେକ ଜନାଣୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଖେଳରେ ଲିନ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ସ୍ନେହବତୀ ଶିବା ଅବସ୍ତ୍ରା ଓ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଥିଲେ।
ଉତ୍ସଙ୍ଗେ ସଂସ୍ଥିତା ଭର୍ତୂ ରମମାଣା ମନୋରମା । ତାନ୍ଵିଲୋକ୍ଯାମ୍ବିକା ଦେଵୀ ଵିଵସ୍ତ୍ରା ଵ୍ରୀଡିତା ଭୃଶମ୍
ସେ ସୁନ୍ଦରୀ ଦେବୀ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଆଙ୍କରେ ବସି ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ, ଋଷିମାନେ ଆସିବାକୁ ଦେଖି ଅବସ୍ତ୍ରା ଥିବାରୁ ବହୁତ ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ।
ଭର୍ତୁରଙ୍କାତ୍ସମୁତ୍ଥାଯ ଵସ୍ତ୍ରମାଦାଯ ପର୍ଯଧାତ୍ । ଲଜ୍ଜାଵିଷ୍ଟା ସ୍ଥିତା ତତ୍ର ଵେପମାନାତିମାନିନୀ
ସେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଆଙ୍କରୁ ଉଠି, ବସ୍ତ୍ର ନେଇ ଗାଁ ଢାକିଲେ, ଲଜ୍ଜାରେ ଭରିଯାଇ, କମ୍ପିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ସେଠାରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
ଋଷଯୋଽପି ତଯୋର୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ପ୍ରସଙ୍ଗଂ ରମମାଣଯୋଃ । ପରିଵୃତ୍ଯ ଯଯୁସ୍ତୂର୍ଣଂ ନରନାରାଯଣାଶ୍ରମମ୍
ଋଷିମାନେ ଦୁହେଁର ସ୍ନେହ ଦେଖି, ତୁରନ୍ତ ପଛୁଆ ହୋଇ ନରନାରାୟଣଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଚଲିଗଲେ।
ହ୍ରୀଯୁତାଂ କାମିନୀଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ପ୍ରୋଵାଚ ଭଗଵାନ୍ହରଃ । କଥଂ ଲଜ୍ଜାତୁରାସି ତ୍ଵଂ ସୁଖଂ ତେ ପ୍ରକରୋମ୍ଯହମ୍
ଲଜ୍ଜା ଓ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଭରିଥିବା ଦେବୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ଭଗବାନ ହର କହିଲେ: 'ତୁମେ କିଏଁ ଏତେ ଲଜ୍ଜା ପାଉଛ? ମୁଁ ତୁମକୁ ସୁଖ ଦେଇବି।'
ଅଦ୍ଯପ୍ରଭୃତି ଯୋ ମୋହାତ୍ପୁମାନ୍କୋଽପି ଵରାନନେ । ଵନଂ ଚ ପ୍ରଵିଶେଦେତତ୍ସ ଵୈ ଯୋଷିଦ୍ଭଵିଷ୍ଯତି
ଏଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ଭ୍ରମରେ ଏହି ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଜନାଣୀ ହେଇଯିବ।
ଇତି ଶପ୍ତଂ ଵନଂ ତେନ ଯେ ଜାନନ୍ତି ଜନାଃ କ୍ଵଚିତ୍ । ଵର୍ଜଯନ୍ତୀହ ତେ କାମଂ ଵନଂ ଦୋଷସମୃଦ୍ଧିମତ୍
ଏହି ଶାପ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ଦୋଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଛି, ଯେଉଁମାନେ ଏହି କଥା ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଇଚ୍ଛାକ୍ରମେ ଏହି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଏଡ଼ିଯାନ୍ତି।
ସୁଦ୍ଯୁମ୍ନସ୍ତୁ ତଦଜ୍ଞାନାତ୍ପ୍ରଵିଷ୍ଟଃ ସଚିଵୈଃ ସହ । ତଥୈଵ ସ୍ତ୍ରୀତ୍ଵମାପନ୍ନସ୍ତୈଃ ସହେତି ନ ସଂଶଯଃ
କିନ୍ତୁ ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ ଏହି କଥା ଅଜଣା ଥିବାରୁ ତାଙ୍କ ସଚିବମାନେ ସହିତ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ସହିତ ସେ ମଧ୍ୟ ଜନାଣୀ ହୋଇଯିଲେ—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଚିନ୍ତାଵିଷ୍ଟଃ ସ ରାଜର୍ଷିର୍ନ ଜଗାମ ଗୃହଂ ହ୍ରିଯା । ଵିଚଚାର ବହିସ୍ତସ୍ମାଦ୍ଵନଦେଶାଦିତସ୍ତତଃ
ସେ ରାଜା ଋଷି ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଥିଲେ, ଲଜ୍ଜାରେ ଘରକୁ ଫେରିଲେ ନାହିଁ, ବାହାରେ ଜଙ୍ଗଲ ଦେଶରେ ଏଠାଉଠି ଘୁରୁଥିଲେ।
ଇଲେତି ନାମ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ ସ୍ତ୍ରୀତ୍ଵେ ତେନ ମହାତ୍ମନା । ଵିଚରଂସ୍ତତ୍ର ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୋ ବୁଧଃ ସୋମସୁତୋ ଯୁଵା
ସେ ମହାତ୍ମା ଜନାଣୀ ହେବା ପରେ ଇଳା ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ସେଠାରେ ଘୁରୁଥିବାବେଳେ, ଚନ୍ଦ୍ରପୁତ୍ର ବୁଧ ଯୁବକ ଆସିଲେ।