ଅଥଵା କିଂ ଗଯାଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ଗତ୍ଵା ସଂଵିତରିଷ୍ଯତି । ନୀଲୋତ୍ସର୍ଗଂ ଚ ଵିଧିଵତ୍ପ୍ରକରିଷ୍ଯତି ବାଲକଃ
ନାହିଁଲେ ସେ ଗୟାକୁ ଯାଇ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବେ କି? ଏବଂ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଜଳ ଦାନ କରିବେ କି?
ସଂସାରେଽତ୍ର ସମାଖ୍ଯାତଂ ସୁଖାନାମୁତ୍ତମଂ ସୁଖମ୍ । ପୁତ୍ରଗାତ୍ରପରିଷ୍ଵଂଗୋ ଲାଲନଞ୍ଚ ଵିଶେଷତଃ
ଏହି ସଂସାରରେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସୁଖ ହେଉଛି ପୁଅଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବା ଏବଂ ବିଶେଷ କରି ତାଙ୍କୁ ପାଳନ କରିବା।
ଅପୁତ୍ରସ୍ଯ ଗତିର୍ନାସ୍ତି ସ୍ଵର୍ଗୋ ନୈଵ ଚ ନୈଵ ଚ । ପୁତ୍ରାଦନ୍ଯତରନ୍ନାସ୍ତି ପରଲୋକସ୍ଯ ସାଧନମ୍
ଯାହାଙ୍କର ପୁଅ ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ଗତି ନାହିଁ, ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ପୁଅ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ ପରଲୋକ ପାଇଁ।
ମନ୍ଵାଦିଭିଶ୍ଚ ମୁନିଭିର୍ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ଭାଷିତମ୍ । ପୁତ୍ରଵାନ୍ସ୍ଵର୍ଗମାପ୍ନୋତି ନାପୁତ୍ରସ୍ତୁ କଥଞ୍ଚନ
ମନୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରରେ କହିଛନ୍ତି — ପୁଅଥିବା ଲୋକ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପାଏ, ଯାହାଙ୍କର ପୁଅ ନାହିଁ, ସେମାନେ କେବେ ମଧ୍ୟ ପାରନ୍ତିନାହିଁ।
ଦୃଶ୍ଯତେଽତ୍ର ସମକ୍ଷଂ ତନ୍ନାନୁମାନେନ ସାଧ୍ଯତେ । ପୁତ୍ରଵାନ୍ମୁଚ୍ଯତେ ପାପାଦାପ୍ତଵାକ୍ଯଂ ଚ ଶାଶ୍ଵତମ୍
ଏହା ଏଠାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ଅନୁମାନରେ ନୁହେଁ; ପୁଅଥିବା ଲୋକ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ — ଏହା ଚିରକାଳର ଉପଦେଶ।
ଆତୁରେ ମୃତ୍ଯୁକାଲେଽପି ଭୂମିଶଯ୍ଯାଗତୋ ନରଃ । କରୋତି ମନସା ଚିନ୍ତାଂ ଦୁଃଖିତଃ ପୁତ୍ରଵର୍ଜିତଃ
ଅସୁସ୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ପୁଅ ନଥିବା ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ମନେ ଚିନ୍ତା କରିଥାଏ।
ଧନଂ ମେ ଵିପୁଲଂ ଗେହେ ପାତ୍ରାଣି ଵିଵିଧାନି ଚ । ମନ୍ଦିରଂ ସୁନ୍ଦରଂ ଚୈତତ୍କୋଽସ୍ଯ ସ୍ଵାମୀ ଭଵିଷ୍ଯତି
ସେ ଭାବେ — 'ମୋ ଘରେ ବହୁତ ଧନ ଅଛି, ବିଭିନ୍ନ ପାତ୍ର ଅଛି, ଏହି ସୁନ୍ଦର ଘର — ଏହାର ମାଲିକ କିଏ ହେବେ?'
ମୃତ୍ଯୁକାଲେ ମନସ୍ତସ୍ଯ ଦୁଃଖେନ ଭ୍ରମତେ ଯତଃ । ଅତୋଽସ୍ଯ ଦୁର୍ଗତିର୍ନୂନଂ ଭ୍ରାନ୍ତଚିତ୍ତସ୍ଯ ସର୍ଵଥା
ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ତାଙ୍କର ମନ ଦୁଃଖରେ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ; ଏହିପରି ଭାବେ ତାଙ୍କର ଦୁର୍ଗତି ନିଶ୍ଚିତ, କାରଣ ମନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭ୍ରାନ୍ତ।
ଏଵଂ ବହୁଵିଧାଂ ଚିନ୍ତାଂ କୃତ୍ଵା ସତ୍ଯଵତୀସୁତଃ । ନିଃଶ୍ଵସ୍ଯ ବହୁଧା ଚୋଷ୍ଣଂ ଵିମନାଃ ସମ୍ବଭୂଵ ହ
ଏପରି ବହୁତ ପ୍ରକାର ଚିନ୍ତା କରି, ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ପୁଅ ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଲେ ଏବଂ ମନ ଭାରି ହୋଇଗଲେ।
ଵିଚାର୍ଯ ମନସାତ୍ଯର୍ଥଂ କୃତ୍ଵା ମନସି ନିଶ୍ଚଯମ୍ । ଜଗାମ ଚ ତପସ୍ତପ୍ତୁଂ ମେରୁପର୍ଵତସନିଧୌ
ମନରେ ଗଭୀର ଭାବନା କରି, ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ନେଇ, ସେ ମେରୁ ପର୍ବତ ନିକଟରେ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଚାଲିଗଲା।
ମନସା ଚିନ୍ତଯାମାସ କଂ ଦେଵଂ ସମୁପାସ୍ମହେ । ଵରପ୍ରଦାନନିପୁଣଂ ଵାଞ୍ଛିତାର୍ଥପ୍ରଦଂ ତଥା
ମନରେ ଭାବିଲେ—କେଉଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜିବି? କିଏ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏବଂ ଆମ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦେଇପାରିବେ?
ଵିଷ୍ଣୁଂ ରୁଦ୍ରଂ ସୁରେନ୍ଦ୍ରଂ ଵା ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ଵା ଦିଵାକରମ୍ । ଗଣେଶଂ କାର୍ତିକେଯଂ ଚ ପାଵକଂ ଵରୁଣଂ ତଥା
ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ଦେବତାମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମା, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗଣେଶ, କାର୍ତ୍ତିକେୟ, ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ବରୁଣ—କେଉଁଠି ପୂଜା କରିବି?
ଏଵଂ ଚିନ୍ତଯତସ୍ତସ୍ଯ ନାରଦୋ ମୁନିସତ୍ତମଃ । ଯଦୃଚ୍ଛଯା ସମାଯାତୋ ଵୀଣାପାଣିଃ ସମାହିତଃ
ଏଭଳି ଭାବିଥିବା ବେଳେ, ମହାନ ଋଷି ନାରଦ, ହାତରେ ବୀଣା ଧରି, ଶାନ୍ତ ମନେ ସେଠାକୁ ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ।
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପରମପ୍ରୀତୋ ଵ୍ଯାସଃ ସତ୍ଯଵତୀସୁତଃ । କୃତ୍ଵାର୍ଘ୍ଯମାସନଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ପପ୍ରଚ୍ଛ କୁଶଲଂ ମୁନିମ୍
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ପୁଅ ବ୍ୟାସ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହେଲେ; ଜଳ ଓ ଆସନ ଦେଇ, ମୁନିଙ୍କ ସୁସ୍ଥତା ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵାଥ କୁଶଲପ୍ରଶ୍ନଂ ପପ୍ରଚ୍ଛ ମୁନିସତ୍ତମଃ । ଚିନ୍ତାତୁରୋଽସି କସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ଦ୍ଵୈପାଯନ ଵଦସ୍ଵ ମେ
ତାଙ୍କ ସୁସ୍ଥତା ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ମହାନ ମୁନି ପଚାରିଲେ—'ଦ୍ୱୈପାୟନ, ତୁମେ କାହିଁକି ଏତେ ଚିନ୍ତିତ? ମତେ କୁହ।'
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଅପୁତ୍ରସ୍ଯ ଗତିର୍ନାସ୍ତି ନ ସୁଖଂ ମାନସେ ଯତଃ । ତଦର୍ଥଂ ଦୁଃଖିତଶ୍ଚାହଂ ଚିନ୍ତଯାମି ପୁନ ପୁନଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—'ପୁଅ ନଥିଲେ ଲୋକର ଭବିଷ୍ୟତ ନାହିଁ, ମନରେ ମଧ୍ୟ ସୁଖ ନାହିଁ; ଏହି କାରଣରୁ ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ବାରମ୍ବାର ଏହି ଭାବନା କରୁଛି।'
ତପସା ତୋଷଯାମ୍ଯଦ୍ଯ କଂ ଦେଵଂ ଵାଚ୍ଛିତାର୍ଥଦମ୍ । ଇତି ଚିନ୍ତାତୁରୋଽସ୍ମ୍ଯଦ୍ଯ ତ୍ଵାମହଂ ଶରଣଂ ଗତଃ
'ଆଜି ମୁଁ କିଛି ଦେବତାଙ୍କୁ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ଆମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବାକୁ ଚାହେଁ; ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ମୁଁ ତୁମ ଶରଣକୁ ଆସିଛି।'
ସର୍ଵଜ୍ଞୋଽସି ମହର୍ଷେ ତ୍ଵଂ କଥଯାଶୁ କୃପାନିଧେ । କଂ ଦେଵଂ ଶରଣଂ ଯାମି ଯୋ ମେ ପୁତ୍ରଂ ପ୍ରଦାସ୍ଯତି
'ମହାନ ଋଷି, ତୁମେ ସବୁକିଛି ଜାଣ, ଦୟାର ସାଗର; ଦୟାକରି ଶୀଘ୍ର କହ, କେଉଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ଶରଣ ନେବି, ଯିଏ ମୋତେ ପୁଅ ଦେଇପାରିବେ?'
ସୂତ ଉଵାଚ ଇତି ଵ୍ଯାସେନ ପୃଷ୍ଟସ୍ତୁ ନାରଦୋ ଵେଦଵିନ୍ମୁନିଃ । ଉଵାଚ ପରଯା ପ୍ରୀତ୍ଯା କୃଷ୍ଣଂ ପ୍ରତି ମହାମନାଃ
ସୂତ କହିଲେ—'ଏଭଳି ବ୍ୟାସ ପଚାରିବା ପରେ, ବେଦଜ୍ଞ ମୁନି ନାରଦ, ଅତି ପ୍ରେମରେ, କୃଷ୍ଣ ବିଷୟରେ କଥା କହିଲେ।'
ନାରଦ ଉଵାଚ ପାରାଶର୍ଯ ମହାଭାଗ ଯତ୍ତ୍ଵଂ ପୃଚ୍ଛସି ମାମିହ । ତମେଵାର୍ଥଂ ପୁରା ପୃଷ୍ଟଃ ପିତ୍ରା ମେ ମଧୁସୂଦନଃ
ନାରଦ କହିଲେ—'ହେ ପାରାଶରଙ୍କ ପୁଅ, ତୁମେ ଯାହା ପଚାରୁଛ, ସେଇ ପ୍ରଶ୍ନ ପୂର୍ବରୁ ମୋ ପିତା ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ପଚାରିଥିଲେ।'
ଧ୍ଯାନସ୍ଥଂ ଚ ହରିଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପିତା ମେ ଵିସ୍ମଯଂ ଗତଃ । ପର୍ଯପୃଚ୍ଛତ ଦେଵେଶଂ ଶ୍ରୀନାଥଂ ଜଗତଃ ପତିମ୍
'ମୋ ପିତା ହରିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ଦେଖି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ ଏବଂ ଦେବତାମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ, ଶ୍ରୀନାଥ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।'
କୌସ୍ତୁଭୋଦ୍ଭାସିତଂ ଦିଵ୍ଯଂ ଶଙ୍ଖଚକ୍ରଗଦାଧରମ୍ । ପୀତାମ୍ବରଂ ଚତୁର୍ବାହୁଂ ଶ୍ରୀଵତ୍ସାଙ୍କିତଵକ୍ଷସମ୍
'ତିଏ କୌସ୍ତୁଭ ମଣିର ଆଭାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା ଧରିଥିବା, ପୀତବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, ଚାରିଟି ହାତ ଓ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ଥିବା ଛାତି ଦେଖିଲେ।'
କାରଣଂ ସର୍ଵଲୋକାନାଂ ଦେଵଦେଵଂ ଜଗଦ୍ଗୁରୁମ୍ । ଵାସୁଦେଵଂ ଜଗନ୍ନାଥଂ ତପ୍ଯମାନଂ ମହତ୍ତପଃ
'ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକର କାରଣ, ଦେବମାନଙ୍କର ଦେବ, ଜଗତର ଗୁରୁ, ବାସୁଦେବ, ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ମହାତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଥିଲେ।'
ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଦେଵଦେଵ ଜଗନ୍ନାଥ ଭୂତଭଵ୍ଯଭଵତ୍ପ୍ରଭୋ । ତପଶ୍ଚରସି କସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ କିଂ ଧ୍ଯାଯସି ଜନାର୍ଦନ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—'ହେ ଦେବମାନଙ୍କର ଦେବ, ଜଗନ୍ନାଥ, ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନର ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ କାହିଁକି ଏହି ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି, ଜନାର୍ଦ୍ଦନ? କାହାକୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଛନ୍ତି?'
ଵିସ୍ମଯୋଽଯଂ ମମାତ୍ଯର୍ଥଂ ତ୍ଵଂ ସର୍ଵଜଗତାଂ ପ୍ରଭୁଃ । ଧ୍ଯାନଯୁକ୍ତୋଽସି ଦେଵେଶ କିଂ ଚ ଚିତ୍ରମତଃ ପରମ୍
'ମୋର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ; ଆପଣ ସମସ୍ତ ଜଗତର ପ୍ରଭୁ, ଦେବମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ, ତଥାପି ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ—ଏଠାରୁ ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଆଉ କଣ ହେବ?'
ତ୍ଵନ୍ନାଭିକମଲାଜ୍ଜାତଃ କର୍ତାହମଖିଲସ୍ଯ ହ । ତ୍ଵତ୍ତଃ କୋଽପ୍ଯଧିକୋଽସ୍ତ୍ଯତ୍ର ତଂ ଦେଵଂ ବ୍ରୂହି ମାପତେ
'ମୁଁ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ସୃଷ୍ଟା, ଆପଣଙ୍କର ନାଭିର କମଳରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି; ଏଠାରେ ଆପଣଠାରୁ ବଡ଼ କିଏ ଅଛନ୍ତି? ସେଇ ଦେବତା କିଏ, ମୋତେ କହନ୍ତୁ।'
ଜାନାମ୍ଯହଂ ଜଗନ୍ନାଥ ତ୍ଵମାଦିଃ ସର୍ଵକାରଣମ୍ । କର୍ତା ପାଲଯିତା ହର୍ତା ସମର୍ଥଃ ସର୍ଵକାର୍ଯକୃତ୍
'ମୁଁ ଜାଣେ, ହେ ଜଗନ୍ନାଥ, ଆପଣ ସମସ୍ତର ଆଦି ଏବଂ କାରଣ; ଆପଣ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପାଳକ, ସଂହାରକ ଏବଂ ସମସ୍ତ କାମ କରିବାରେ ସକ୍ଷମ।'
ଇଚ୍ଛଯା ତେ ମହାରାଜ ସୃଜାମ୍ଯହମିଦଂ ଜଗତ୍ । ହରଃ ସଂହରତେ କାଲେ ସୋଽପି ତେ ଵଚନେ ସଦା
ହେ ମହାରାଜ, ମୋ ଇଚ୍ଛାରେ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ମୁଁ ସୃଷ୍ଟି କରେଉଛି; ସମୟ ଆସିଲେ ହରା ଏହାକୁ ନଶ୍ୱ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସଦା ତୁମ ଆଜ୍ଞାକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।
ସୂର୍ଯୋ ଭ୍ରମତି ଚାକାଶେ ଵାଯୁର୍ଵାତି ଶୁଭାଶୁଭଃ । ଅଗ୍ନିସ୍ତପତି ପର୍ଜନ୍ଯୋ ଵର୍ଷତୀଶ ତ୍ଵଦାଜ୍ଞଯା
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆକାଶରେ ଘୂରୁଛି, ବାତାସ ଶୁଭ ଅଶୁଭ ଭାବରେ ବହୁଛି, ଅଗ୍ନି ଜଳୁଛି, ବର୍ଷା ମେଘ ବର୍ଷା କରୁଛି—ଏ ସବୁ ତୁମ ଆଜ୍ଞାରେ, ହେ ପ୍ରଭୁ।
ତ୍ଵଂ ତୁ ଧ୍ଯାଯସି କଂ ଦେଵଂ ସଂଶଯୋଽଯଂ ମହାନ୍ମମ । ତ୍ଵତ୍ତଃ ପରଂ ନ ପଶ୍ଯାମି ଦେଵଂ ଵୈ ଭୁଵନତ୍ରଯେ
କିନ୍ତୁ ତୁମେ କେଉଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଛ? ଏହି ମୋର ବଡ଼ ସନ୍ଦେହ; ତୁମଠାରୁ ଉପରେ ମୁଁ ଏହି ତିନି ଲୋକରେ କୌଣସି ଦେବତାକୁ ଦେଖୁନି।