ଯା ନିର୍ଗୁଣା ହରିହରାଦିଭିରପ୍ଯଲଭ୍ଯା ଵିଦ୍ଯା ସତାଂ ପ୍ରିଯତମାଥ ସମାଧିଗମ୍ଯା । ସା ତସ୍ଯ ଚିତ୍ତକୁହରେ ପ୍ରକରୋତି ଭାଵଂ ଯଃ ସଂଶୃଣୋତି ସତତଂ ତୁ ସତୀପୁରାଣମ୍
ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଗୁଣରୁ ଅତିତ, ହରି, ହର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାହାକୁ ପାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯାହା ସଜ୍ଜନଙ୍କ ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ ଓ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଲାଭ୍ୟ, ସେ ଜ୍ଞାନ ତାହାଙ୍କ ହୃଦୟର ଗୁହାରେ ଉପଜେ, ଯିଏ ସଦା ଏହି ପବିତ୍ର ପୁରାଣ ଶୁଣେ।
ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ମାନୁଷଭଵଂ ସକଲାଙ୍ଗଯୁକ୍ତଂ ପୋତଂ ଭଵାର୍ଣଵଜଲୋତ୍ତରଣାଯ କାମମ୍ । ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ଵାଚକମହୋ ନ ଶୃଣୋତି ମୂଢଃ ସ ଵଞ୍ଚିତୋଽତ୍ର ଵିଧିନା ସୁଖଦଂ ପୁରାଣମ୍
ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମ ମିଳି, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ସହିତ, ଯାହା ଭବସାଗର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପାଇଁ ଏକ ନୌକା ସମାନ, ଏବଂ ଏକ ପାଠକୁ ମିଳିଲା ପରେ ମଧ୍ୟ, ଯିଏ ଶୁଣେ ନାହିଁ, ସେ ମୂଢ଼ ବିଧିରେ ଠକାଯାଏ ଏବଂ ସୁଖଦାୟକ ପୁରାଣକୁ ହରାଏ।
ଯଃ ପ୍ରାପ୍ଯ କର୍ଣଯୁଗଲଂ ପଟୁମାନୁଷତ୍ଵେ ରାଗୀ ଶୃଣୋତି ସତତଂ ଚ ପରାପଵାଦାନ୍ । ସର୍ଵାର୍ଥଦଂ ରସନିଧିଂ ଵିମଲଂ ପୁରାଣଂ ନଷ୍ଟଃ କୁତୋ ନ ଶୃଣୁତେ ଭୁଵି ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧିଃ
ଯିଏ ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମରେ କାନ ଦୁଇଟି ପାଇ, ସଦା ଅନ୍ୟଙ୍କ ନିନ୍ଦା ଶୁଣିବାରେ ଆସକ୍ତ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଦେଇଥିବା ଏହି ନିର୍ମଳ ପୁରାଣ ରସର ଧନ ଶୁଣେ ନାହିଁ, ସେ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି କିପରି ଏହି ପୃଥିବୀରେ ନଷ୍ଟ ହେଉନାହିଁ?
ଦେଵୀସର୍ଵୋତ୍ତମେତିକଥନମ୍ ଋଷଯ ଊଚୁଃ ସୌମ୍ଯ ଵ୍ଯାସସ୍ଯ ଭାର୍ଯାଯାଂ କସ୍ଯାଂ ଜାତଃ ସୁତଃ ଶୁକଃ । କଥଂ ଵା କୀଦୃଶୋ ଯେନ ପଠିତେଯଂ ସୁସଂହିତା
ଋଷିମାନେ କହିଲେ: ସୋମ୍ୟ, ବ୍ୟାସଙ୍କ କେଉଁ ଭାର୍ଯ୍ୟାଠାରେ ଶୁକ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ? କିପରି ଓ କେଉଁ ଭାବରେ, କିଏ ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସଂହିତା ପଢ଼ିଥିଲେ?
ଅଯୋନିଜସ୍ତ୍ଵଯା ପ୍ରୋକ୍ତସ୍ତଥା ଚାରଣିଜଃ ଶୁକଃ । ସନ୍ଦେହୋଽସ୍ତି ମହାଂସ୍ତତ୍ର କଥଯାଦ୍ଯ ମହାମତେ
ତୁମେ କହିଛ, ଶୁକ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇନଥିଲେ, ଏବଂ ଚାରଣରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ; ଏଥିରେ ବଡ଼ ସନ୍ଦେହ ଅଛି—ହେ ମହାମତି, ଏବେ ଆମକୁ କହ।
ଗର୍ଭଯୋଗୀ ଶ୍ରୁତଃ ପୂର୍ଵଂ ଶୁକୋ ନାମ ମହାତପାଃ । କଥଂ ଚ ପଠିତଂ ତେନ ପୁରାଣଂ ବହୁଵିସ୍ତରମ୍
ଶୁଣିଛୁ ଯେ, ଶୁକ ନାମକ ମହାତପସ୍ବୀ ପୂର୍ବରୁ ଗର୍ଭରେ ଯୋଗୀ ଥିଲେ; ଏବଂ ସେ କିପରି ଏହି ବିସ୍ତୃତ ପୁରାଣ ପଢ଼ିଥିଲେ?
ସୂତ ଉଵାଚ ପୁରା ସରସ୍ଵତୀତୀରେ ଵ୍ଯାସଃ ସତ୍ଯଵତୀସୁତଃ । ଆଶ୍ରମେ କଲଵିଂକୌ ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିସ୍ମଯମାଗତଃ
ସୂତ ଉଚ୍ଚାରିଲେ — ଏକଥର ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀ କୂଳରେ, ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ପୁଅ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଦୁଇଟି ଛୋଟ ପକ୍ଷୀକୁ ଦେଖି, ସେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ଜାତମାତ୍ରଂ ଶିଶୁଂ ନୀଡେ ମୁକ୍ତମଣ୍ଡାନ୍ମନୋହରମ୍ । ତାମ୍ରାସ୍ଯଂ ଶୁଭସର୍ଵାଙ୍ଗଂ ପିଚ୍ଛାଂକୁରଵିଵର୍ଜିତମ୍
ନିଡ଼ରେ ଏକ ନୂତନ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିବା ପକ୍ଷୀଛୁଆ, ଡିଂଗା ଭାଙ୍ଗି ଚାରିପାଖ ଦେଖିବାକୁ ଅତି ଆକର୍ଷଣୀୟ, ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ଠୋଠ, ଶୁଭ ଦେହ ଏବଂ ପର ଅଙ୍କୁର ନଥିବା ଦେଖାଗଲା।
ତୌ ତୁ ଭକ୍ଷ୍ଯାର୍ଥମତ୍ଯନ୍ତଂ ରତୌ ଶ୍ରମପରାଯଣୌ । ଶିଶୋଶ୍ଚଂଚୁପୁଟେ ଭକ୍ଷ୍ଯଂ କ୍ଷିପନ୍ତୌ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ
ସେ ଦୁଇଟି ପକ୍ଷୀ ଖାଦ୍ୟ ଅନ୍ୱେଷଣରେ ପ୍ରଚୁର ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ ଏବଂ ପୁନିପୁନି ଛୁଆର ଖୋଲା ଠୋଠରେ ଖାଦ୍ୟ ଦେଉଥିଲେ।
ଅଙ୍ଗେନାଙ୍ଗାନି ବାଲସ୍ଯ ଘର୍ଷଯନ୍ତୌ ମୁଦାନ୍ଵିତୌ । ଚୁମ୍ବନ୍ତୌ ଚ ମୁଖଂ ପ୍ରେମ୍ଣା କଲଵିଂକୌ ଶିଶୋଃ ଶୁଭମ୍
ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଛୁଆର ଦେହକୁ ନିଜ ଦେହରେ ଘସୁଥିଲେ ଏବଂ ପ୍ରେମରେ ଦୁଇଜଣେ ପକ୍ଷୀ ଛୁଆର ଶୁଭ ମୁହଁକୁ ଚୁମିଥିଲେ।
ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ପ୍ରେମାଦ୍ଭୁତଂ ତତ୍ର ବାଲେ ଚଟକଯୋସ୍ତଦା । ଵ୍ଯାସଶ୍ଚିନ୍ତାତୁରଃ କାମଂ ମନସା ସମଚିନ୍ତଯତ୍
ଏପରି ଅଦ୍ଭୁତ ପ୍ରେମ ଦେଖି ବ୍ୟାସ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଗଲେ ଏବଂ ମନରେ ଗଭୀର ଭାବେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ତିରଶ୍ଚାମପି ଯତ୍ପ୍ରେମ ପୁତ୍ରେ ସମଭିଲକ୍ଷ୍ଯତେ । କିଂ ଚିତ୍ରଂ ଯନ୍ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ସେଵାଫଲମଭୀପ୍ସତାମ୍
ପଶୁପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ଏପରି ପ୍ରେମ ଦେଖାଉଛନ୍ତି, ତେବେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସେବାର ଫଳ ଆଶା କରି ଏହିପରି କରିଲେ ଏଥିରେ କଣ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଅଛି?
କିମେତୌ ଚଟକୌ ଚାସ୍ଯ ଵିଵାହଂ ସୁଖସାଧନମ୍ । ଵିରଚ୍ଯ ସୁଖିନୌ ସ୍ଯାତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵଧ୍ଵା ମୁଖଂ ଶୁଭମ୍
ଏହି ଦୁଇଟି ପକ୍ଷୀ ଏହି ଛୁଆ ପାଇଁ ବିବାହ ଦେଖିବେ କି? ବିବାହ ହେଲେ ଏବଂ ବଧୂଙ୍କ ଶୁଭ ମୁହଁ ଦେଖି ସେମାନେ ଖୁସି ହେବେ କି?
ଅଥଵା ଵାର୍ଧକେ ପ୍ରାପ୍ତେ ପରିଚର୍ଯାଂ କରିଷ୍ଯତି । ପୁତ୍ରଃ ପରମଧର୍ମିଷ୍ଠଃ ପୁଣ୍ଯାର୍ଥଂ କଲଵିଂକଯୋଃ
ନାହିଁଲେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ସେ ପୁଅ ଅତି ଧର୍ମିକ ହୋଇ ମାତାପିତାଙ୍କୁ ସେବା କରି ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ଅର୍ଜନ କରିବେ କି?
ଅର୍ଜଯିତ୍ଵାଥଵା ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ପିତରୌ ତର୍ପଯିଷ୍ଯତି । ଅଥଵା ପ୍ରେତକାର୍ଯାଣି କରିଷ୍ଯତି ଯଥାଵିଧି
ନାହିଁଲେ ସେ ଧନ ଅର୍ଜନ କରି ମାତାପିତାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବେ କି? କିମ୍ବା ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ କି?
ଅଥଵା କିଂ ଗଯାଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ଗତ୍ଵା ସଂଵିତରିଷ୍ଯତି । ନୀଲୋତ୍ସର୍ଗଂ ଚ ଵିଧିଵତ୍ପ୍ରକରିଷ୍ଯତି ବାଲକଃ
ନାହିଁଲେ ସେ ଗୟାକୁ ଯାଇ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବେ କି? ଏବଂ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଜଳ ଦାନ କରିବେ କି?
ସଂସାରେଽତ୍ର ସମାଖ୍ଯାତଂ ସୁଖାନାମୁତ୍ତମଂ ସୁଖମ୍ । ପୁତ୍ରଗାତ୍ରପରିଷ୍ଵଂଗୋ ଲାଲନଞ୍ଚ ଵିଶେଷତଃ
ଏହି ସଂସାରରେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସୁଖ ହେଉଛି ପୁଅଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବା ଏବଂ ବିଶେଷ କରି ତାଙ୍କୁ ପାଳନ କରିବା।
ଅପୁତ୍ରସ୍ଯ ଗତିର୍ନାସ୍ତି ସ୍ଵର୍ଗୋ ନୈଵ ଚ ନୈଵ ଚ । ପୁତ୍ରାଦନ୍ଯତରନ୍ନାସ୍ତି ପରଲୋକସ୍ଯ ସାଧନମ୍
ଯାହାଙ୍କର ପୁଅ ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ଗତି ନାହିଁ, ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ପୁଅ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ ପରଲୋକ ପାଇଁ।
ମନ୍ଵାଦିଭିଶ୍ଚ ମୁନିଭିର୍ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ଭାଷିତମ୍ । ପୁତ୍ରଵାନ୍ସ୍ଵର୍ଗମାପ୍ନୋତି ନାପୁତ୍ରସ୍ତୁ କଥଞ୍ଚନ
ମନୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରରେ କହିଛନ୍ତି — ପୁଅଥିବା ଲୋକ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପାଏ, ଯାହାଙ୍କର ପୁଅ ନାହିଁ, ସେମାନେ କେବେ ମଧ୍ୟ ପାରନ୍ତିନାହିଁ।
ଦୃଶ୍ଯତେଽତ୍ର ସମକ୍ଷଂ ତନ୍ନାନୁମାନେନ ସାଧ୍ଯତେ । ପୁତ୍ରଵାନ୍ମୁଚ୍ଯତେ ପାପାଦାପ୍ତଵାକ୍ଯଂ ଚ ଶାଶ୍ଵତମ୍
ଏହା ଏଠାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ଅନୁମାନରେ ନୁହେଁ; ପୁଅଥିବା ଲୋକ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ — ଏହା ଚିରକାଳର ଉପଦେଶ।
ଆତୁରେ ମୃତ୍ଯୁକାଲେଽପି ଭୂମିଶଯ୍ଯାଗତୋ ନରଃ । କରୋତି ମନସା ଚିନ୍ତାଂ ଦୁଃଖିତଃ ପୁତ୍ରଵର୍ଜିତଃ
ଅସୁସ୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ପୁଅ ନଥିବା ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ମନେ ଚିନ୍ତା କରିଥାଏ।
ଧନଂ ମେ ଵିପୁଲଂ ଗେହେ ପାତ୍ରାଣି ଵିଵିଧାନି ଚ । ମନ୍ଦିରଂ ସୁନ୍ଦରଂ ଚୈତତ୍କୋଽସ୍ଯ ସ୍ଵାମୀ ଭଵିଷ୍ଯତି
ସେ ଭାବେ — 'ମୋ ଘରେ ବହୁତ ଧନ ଅଛି, ବିଭିନ୍ନ ପାତ୍ର ଅଛି, ଏହି ସୁନ୍ଦର ଘର — ଏହାର ମାଲିକ କିଏ ହେବେ?'
ମୃତ୍ଯୁକାଲେ ମନସ୍ତସ୍ଯ ଦୁଃଖେନ ଭ୍ରମତେ ଯତଃ । ଅତୋଽସ୍ଯ ଦୁର୍ଗତିର୍ନୂନଂ ଭ୍ରାନ୍ତଚିତ୍ତସ୍ଯ ସର୍ଵଥା
ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ତାଙ୍କର ମନ ଦୁଃଖରେ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ; ଏହିପରି ଭାବେ ତାଙ୍କର ଦୁର୍ଗତି ନିଶ୍ଚିତ, କାରଣ ମନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭ୍ରାନ୍ତ।
ଏଵଂ ବହୁଵିଧାଂ ଚିନ୍ତାଂ କୃତ୍ଵା ସତ୍ଯଵତୀସୁତଃ । ନିଃଶ୍ଵସ୍ଯ ବହୁଧା ଚୋଷ୍ଣଂ ଵିମନାଃ ସମ୍ବଭୂଵ ହ
ଏପରି ବହୁତ ପ୍ରକାର ଚିନ୍ତା କରି, ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ପୁଅ ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଲେ ଏବଂ ମନ ଭାରି ହୋଇଗଲେ।
ଵିଚାର୍ଯ ମନସାତ୍ଯର୍ଥଂ କୃତ୍ଵା ମନସି ନିଶ୍ଚଯମ୍ । ଜଗାମ ଚ ତପସ୍ତପ୍ତୁଂ ମେରୁପର୍ଵତସନିଧୌ
ମନରେ ଗଭୀର ଭାବନା କରି, ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ନେଇ, ସେ ମେରୁ ପର୍ବତ ନିକଟରେ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଚାଲିଗଲା।
ମନସା ଚିନ୍ତଯାମାସ କଂ ଦେଵଂ ସମୁପାସ୍ମହେ । ଵରପ୍ରଦାନନିପୁଣଂ ଵାଞ୍ଛିତାର୍ଥପ୍ରଦଂ ତଥା
ମନରେ ଭାବିଲେ—କେଉଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜିବି? କିଏ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏବଂ ଆମ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦେଇପାରିବେ?
ଵିଷ୍ଣୁଂ ରୁଦ୍ରଂ ସୁରେନ୍ଦ୍ରଂ ଵା ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ଵା ଦିଵାକରମ୍ । ଗଣେଶଂ କାର୍ତିକେଯଂ ଚ ପାଵକଂ ଵରୁଣଂ ତଥା
ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ଦେବତାମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମା, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗଣେଶ, କାର୍ତ୍ତିକେୟ, ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ବରୁଣ—କେଉଁଠି ପୂଜା କରିବି?
ଏଵଂ ଚିନ୍ତଯତସ୍ତସ୍ଯ ନାରଦୋ ମୁନିସତ୍ତମଃ । ଯଦୃଚ୍ଛଯା ସମାଯାତୋ ଵୀଣାପାଣିଃ ସମାହିତଃ
ଏଭଳି ଭାବିଥିବା ବେଳେ, ମହାନ ଋଷି ନାରଦ, ହାତରେ ବୀଣା ଧରି, ଶାନ୍ତ ମନେ ସେଠାକୁ ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ।
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପରମପ୍ରୀତୋ ଵ୍ଯାସଃ ସତ୍ଯଵତୀସୁତଃ । କୃତ୍ଵାର୍ଘ୍ଯମାସନଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ପପ୍ରଚ୍ଛ କୁଶଲଂ ମୁନିମ୍
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ପୁଅ ବ୍ୟାସ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହେଲେ; ଜଳ ଓ ଆସନ ଦେଇ, ମୁନିଙ୍କ ସୁସ୍ଥତା ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵାଥ କୁଶଲପ୍ରଶ୍ନଂ ପପ୍ରଚ୍ଛ ମୁନିସତ୍ତମଃ । ଚିନ୍ତାତୁରୋଽସି କସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ଦ୍ଵୈପାଯନ ଵଦସ୍ଵ ମେ
ତାଙ୍କ ସୁସ୍ଥତା ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ମହାନ ମୁନି ପଚାରିଲେ—'ଦ୍ୱୈପାୟନ, ତୁମେ କାହିଁକି ଏତେ ଚିନ୍ତିତ? ମତେ କୁହ।'