ସ୍ଥିତେଷୁ ସର୍ଵଦେଵେଷୁ ନିଦ୍ରାସୁପ୍ତେ ଜଗତ୍ପତୌ । ଚିନ୍ତାମାପୁଃ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ବ୍ରହ୍ମରୁଦ୍ରପୁରୋଗମାଃ
ସମସ୍ତ ଦେବତା ଉପସ୍ଥିତ ଥିବାବେଳେ ଏବଂ ଜଗତପତି ନିଦ୍ରାରେ ଥିବା ସମୟରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ରୁଦ୍ର ଆଦି ଦେବତାମାନେ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ।
ତାନୁଵାଚ ତତଃ ଶକ୍ରଃ କିଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ ସୁରୋତ୍ତମାଃ । ନିଦ୍ରାଭଙ୍ଗଃ କଥଂ କାର୍ଯଶ୍ଚିନ୍ତଯନ୍ତୁ ସୁରୋତ୍ତମାଃ
ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, 'ଉତ୍ତମ ଦେବଗଣ, ଏବେ କଣ କରିବା ଉଚିତ? ନିଦ୍ରା ଭଙ୍ଗ କିପରି କରିବାଯିବ, ଏହା ଭାବନ୍ତୁ ଉତ୍ତମ ଦେବମାନେ।'
ତମୁଵାଚ ତଦା ଶମ୍ଭୁର୍ନିଦ୍ରାଭଙ୍ଗେଽସ୍ତି ଦୂଷଣମ୍ । କାର୍ଯଂ ଚୈଵ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯଂ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ସୁରସତ୍ତମାଃ
ତେବେ ଶିବ କହିଲେ, 'ନିଦ୍ରା ଭଙ୍ଗ କରିବାରେ ଦୋଷ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଯଜ୍ଞର କାମ ହେବା ଦରକାର, ହେ ଉତ୍ତମ ଦେବମାନେ।'
ଉତ୍ପାଦିତା ତଦା ଵମ୍ରୀ ବ୍ରହ୍ମଣା ପରମେଷ୍ଠିନା । ତଯା ଭକ୍ଷଯିତୁଂ ତତ୍ର ଧନୁଷୋଽଗ୍ରଂ ଧରାସ୍ଥିତମ୍
ତାପରେ ପରମେଶ୍ୱର ବ୍ରହ୍ମା ଏକ ଭୂଇଁପୋକା ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ସେହିପୋକା ଦ୍ୱାରା ଭୂମିରେ ରହିଥିବା ଧନୁଷର ଆଗ ଭାଗ ଖାଇବାକୁ ଠାରାଇଲେ।
ଭକ୍ଷିତେଽଗ୍ରେ ତଦା ନିମ୍ନଂ ଗମିଷ୍ଯତି ଶରାସନମ୍ । ତଦା ନିଦ୍ରାଵିମୁକ୍ତୋଽସୌ ଦେଵଦେଵୋ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଯେତେବେଳେ ଆଗ ଭାଗ ଖାଇଦେବ, ଧନୁଷ ତଳକୁ ଯିବ; ତାହାପରେ ଦେବଦେବ ବିଷ୍ଣୁ ନିଦ୍ରାରୁ ମୁକ୍ତ ହେବେ।
ଦେଵକାର୍ଯଂ ତଦା ସର୍ଵଂ ଭଵିଷ୍ଯତି ନ ସଂଶଯଃ । ସ ଵମ୍ରୀଂ ସଂଦିଦେଶାଥ ଦେଵଦେଵଃ ସନାତନଃ
ତାହାପରେ ଦେବମାନେର ସମସ୍ତ କାମ ସଫଳ ହେବ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଏବଂ ସନାତନ ଦେବଦେବ ଭୂଇଁପୋକାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ।
ତମୁଵାଚ ତଦା ଵମ୍ରୀ ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ମାପତେଃ । ନିଦ୍ରାଭଙ୍ଗଃ କଥଂ କାର୍ଯୋ ଦେଵସ୍ଯ ଜଗତାଂ ଗୁରୋଃ
ତେବେ ଭୂଇଁପୋକା ଦେବଦେବଙ୍କୁ ପଚାରିଲା, 'ଜଗତର ଗୁରୁ ଦେବଙ୍କର ନିଦ୍ରା କିପରି ଭଙ୍ଗ କରିବି?'
ନିଦ୍ରାଭଙ୍ଗଃ କଥାଚ୍ଛେଦୋ ଦମ୍ପତ୍ଯୋଃ ପ୍ରୀତିଭେଦନମ୍ । ଶିଶୁମାତୃଵିଭେଦଶ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାସମଂ ସ୍ମୃତମ୍
ନିଦ୍ରା ଭଙ୍ଗ, କଥା ମଧ୍ୟରେ ବିଚ୍ଛେଦ, ଦମ୍ପତିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭାଙ୍ଗା, ଏବଂ ଶିଶୁ-ମାଆ ମଧ୍ୟରେ ବିଚ୍ଛେଦ—ଏସବୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ସମାନ ପାପ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
ତତ୍କଥଂ ଦେଵଦେଵସ୍ଯ କରୋମି ସୁଖନାଶନମ୍ । କିଂ ଫଲଂ ଭକ୍ଷଣାଦ୍ଦେଵ ଯେନ ପାପଂ କରୋମ୍ଯହମ୍
ତେବେ ମୁଁ କିପରି ଦେବଦେବଙ୍କର ସୁଖ ନଷ୍ଟ କରିପାରିବି? ମୁଁ ଏହି ପାପ କରି ଖାଇଲେ କଣ ଫଳ ମିଳିବ?
ସର୍ଵଃ ସ୍ଵାର୍ଥଵଶୋ ଲୋକଃ କୁରୁତେ ପାତକଂ କିଲ । ତସ୍ମାଦହଂ କରିଷ୍ଯାମି ସ୍ଵାର୍ଥମେଵ ପ୍ରଭକ୍ଷଣମ୍
ସମସ୍ତ ଲୋକ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ଅନେକ ପାପ କରନ୍ତି; ଏହିଠାରୁ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ନିଜ କାମ ପାଇଁ ଏହା କରିବି ଏବଂ ଖାଇବି।
ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ତଵ ଭାଗଂ କରିଷ୍ଯାମୋ ମଖମଧ୍ଯେ ଯଥା ଶୃଣୁ । ତେନ ତ୍ଵଂ କୁରୁ କାର୍ଯଂ ନୋ ଵିଷ୍ଣୁଂ ବୋଧଯ ମାଚିରମ୍
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, 'ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟରେ ତୋର ଭାଗ ଦେବୁ—ଶୁଣ, ମୁଁ କହୁଛି। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଆମ କାମ କର ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଜଗା।'
ହୋମକର୍ମଣି ପାର୍ଶ୍ଵେ ଚ ହଵିର୍ଦାନାତ୍ପତିଷ୍ଯତି । ତତ୍ତେ ଭାଗଂ ଵିଜାନୀହି କୁରୁ କାର୍ଯଂ ତ୍ଵରାନ୍ଵିତା
ହୋମ କାର୍ଯ୍ୟ ସମୟରେ ପାଖରେ ହବିର ଦାନ ହେବାରୁ ତୋର ଭାଗ ପଡ଼ିବ; ଏହାକୁ ତୋର ଅଂଶ ବୋଲି ଜାଣି, ତୁରନ୍ତ କାମ କର।
ସୂତ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତା ବ୍ରହ୍ମଣା ଵମ୍ରୀ ଧନୁଷୋଽଗ୍ରଂ ତ୍ଵରାନ୍ଵିତା । ଚଖାଦ ସଂସ୍ଥିତଂ ଭୂମୌ ଵିମୁକ୍ତା ଜ୍ଯା ତଦାଭଵତ୍
ସୂତ କହିଲେ, 'ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଭୂଇଁପୋକା ତୁରନ୍ତ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଧନୁଷର ଆଗ ଭାଗ ଖାଇଦେଲା, ଏବଂ ତାହାପରେ ଧନୁଷର ତାର ଛୁଟିଗଲା।'
ପ୍ରତ୍ଯଞ୍ଜାଯାଂ ଵିମୁକ୍ତାଯାଂ ମୁକ୍ତା କୋଟିସ୍ତଥୋତ୍ତରା । ଶବ୍ଦଃ ସମଭଵଦ୍ଘୋରସ୍ତେନ ତ୍ରସ୍ତାଃ ସୁରାସ୍ତଦା
ତାର ଛୁଟିଯିବା ଓ ଆଗ ଭାଗ ଉପରକୁ ଉଠିଯିବା ସମୟରେ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ହେଲା, ଏହାକୁ ଦେଖି ଦେବତାମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ।
ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଂ କ୍ଷୁଭିତଂ ସର୍ଵଂ ଵସୁଧା କମ୍ପିତା ତଦା । ସମୁଦ୍ରାଶ୍ଚ ସମୁଦ୍ଵିଗ୍ନାସ୍ତ୍ରେସୁଶ୍ଚ ଜଲଜନ୍ତଵଃ
ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ କମ୍ପିତ ହେଲା, ପୃଥିବୀ ଥର୍ଥରାଇଲା, ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ, ଏବଂ ଜଳଜନ୍ତୁମାନେ ଭୟରେ କପିଗଲେ।
ଵଵୁର୍ଵାତାସ୍ତଥା ଚୋଗ୍ରାଃ ପର୍ଵତାଶ୍ଚ ଚକମ୍ପିରେ । ଉଲ୍କାପାତା ମହୋତ୍ପାତା ବଭୂଵୁର୍ଦୁଃଖଶଂସିନଃ
ଭୟଙ୍କର ପବନ ବହିଲା, ପାହାଡ଼ ହଲୁଚିଲା, ଉଲ୍କାପିଣ୍ଡ ପଡ଼ିଲା, ଏବଂ ବଡ଼ ବଡ଼ ଅପଶକୁନ ଦେଖାଦେଲା।
ଦିଶୋ ଘୋରତରାଶ୍ଚାସନ୍ସୂର୍ଯୋଽପ୍ଯସ୍ତଂଗତୋଽଭଵତ୍ । ଚିନ୍ତାମାପୁଃ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ କିଂ ଭଵିଷ୍ଯତି ଦୁର୍ଦିନେ
ଦିଗଗୁଡ଼ିକ ଆଉ ଭୟଙ୍କର ହେଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହୋଇଗଲା। ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ—ଏହି ଦୁଃଖଦିନରେ କଣ ହେବ?
ଏଵଂ ଚିନ୍ତଯତାଂ ତେଷାଂ ମୂର୍ଧା ଵିଷ୍ଣୋଃ ସକୁଣ୍ଡଲଃ । ଗତଃ ସମୁକୁଟଃ କ୍ଵାପି ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ତାପସାଃ
ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ, ହେ ତପସ୍ବୀମାନେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଝୁମକା ଓ ମୁକୁଟ ସହିତ ମୁଣ୍ଡ କେଉଁଠି ହେବାକୁ ହେଲା।
ଅନ୍ଧକାରେ ତଦା ଘୋରେ ଶାନ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମହରୌ ତଦା । ଶିରୋହୀନଂ ଶରୀରଂ ତୁ ଦଦୃଶାତେ ଵିଲକ୍ଷଣମ୍
ସେଇ ଭୟଙ୍କର ଅନ୍ଧାରରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଶିବ ଶାନ୍ତ ଥିଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମୁଣ୍ଡହୀନ ଦେହକୁ ଅଜଣା ଭାବରେ ଦେଖିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କବନ୍ଧଂ ଵିଷ୍ଣୋସ୍ତେ ଵିସ୍ମିତାଃ ସୁରସତ୍ତମାଃ । ଚିନ୍ତାସାଗରମଗ୍ନାଶ୍ଚ ରୁରୁଦୁଃ ଶୋକକର୍ଶିତାଃ
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମୁଣ୍ଡବିହୀନ ଦେହକୁ ଦେଖି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତାମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହେଲେ; ଚିନ୍ତାର ସାଗରରେ ଡୁବିଗଲେ, ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ କାନ୍ଦିଲେ।
ହା ନାଥ କିଂ ପ୍ରଭୋ ଜାତମତ୍ଯଦ୍ଭୁତମମାନୁଷମ୍ । ଵୈଶସଂ ସର୍ଵଦେଵାନାଂ ଦେଵଦେଵ ସନାତନ
ହା ନାଥ! କଣ ହେଲା, ପ୍ରଭୁ? ଏହା ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଓ ମାନବତା ବିପରୀତ—ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ବଡ଼ ଦୁର୍ଘଟନା, ହେ ସନାତନ ଦେବଦେବ!
ମାଯେଯଂ କସ୍ଯ ଦେଵସ୍ଯ ଯଯା ତେଽଦ୍ଯ ଶିରୋ ହୃତମ୍ । ଅଚ୍ଛେଦ୍ଯସ୍ତ୍ଵମଭେଦ୍ଯୋଽସି ଅପ୍ରଦାହ୍ଯୋଽସି ସର୍ଵଦା
ହେ ଦେବ, କାହାର ମାୟାରେ ଆଜି ତୁମର ମୁଣ୍ଡ ହରାଗଲା? ତୁମେ ସଦା ଅକଟ, ଅଭେଦ୍ୟ ଓ ଅଦାହ୍ୟ।
ଏଵଂ ଗତେ ତ୍ଵଯି ଵିଭୋ ମରିଷ୍ଯନ୍ତି ଚ ଦେଵତାଃ । କୀଦୃଶସ୍ତ୍ଵଯି ନଃ ସ୍ନେହଃ ସ୍ଵାର୍ଥେନୈଵ ରୁଦାମହେ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ତୁମେ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ, ଦେବତାମାନେ ନଶ୍ୱର ହେବେ। ଆମେ କେବଳ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ କାନ୍ଦୁଛୁ, ଏହି କିପରି ସ୍ନେହ!
ନାଯଂ ଵିଘ୍ନଃ କୃତୋ ଦୈତ୍ଯୈର୍ନ ଯକ୍ଷୈର୍ନ ଚ ରାକ୍ଷସୈଃ । ଦେଵୈରେଵ କୃତଃ କସ୍ଯ ଦୂଷଣଂ ଚ ରମାପତେ
ଏହି ବିଘ୍ନ ଦାନବ, ଯକ୍ଷ କିମ୍ବା ରାକ୍ଷସମାନେ କରିନାହାନ୍ତି; ଏହା ଦେବତାମାନେ ନିଜେ କରିଛନ୍ତି। ହେ ଲକ୍ଷ୍ମୀପତି, ଏହି ଦୋଷ କାହାର?
ପରାଧୀନାଃ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ କିଂ କୁର୍ମଃ କ୍ଵ ଵ୍ରଜାମ ଚ । ଶରଣଂ ନୈଵ ଦେଵେଶ ସୁରାଣାଂ ମୂଢଚେତସାମ୍
ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଅଶକ୍ତ—ଆମେ କଣ କରିବୁ, କେଉଁଠି ଯିବୁ? ହେ ଦେବଦେବ, ମୂଢ଼ ମନର ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ।
ନ ଚୈଷା ସାତ୍ତ୍ଵିକୀ ମାଯା ରାଜସୀ ନ ଚ ତାମସୀ । ଯଯା ଛିନ୍ନଂ ଶିରସ୍ତେଽଦ୍ଯ ମାଯେଶସ୍ଯ ଜଗଦ୍ଗୁରୋଃ
ଏହା ସତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ କିମ୍ବା ତାମସିକ ମାୟା ନୁହେଁ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଆଜି ମାୟାପତି, ଜଗତ୍ଗୁରୁଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କାଟାଯାଇଛି।
କ୍ରନ୍ଦମାନାଂସ୍ତଦା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦେଵାଞ୍ଛିଵପୁରୋଗମାନ୍ । ବୃହସ୍ପତିସ୍ତଦୋଵାଚ ଶମଯନ୍ଵେଦଵିତ୍ତମଃ
ସେତେବେଳେ ଶିବଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦେବତାମାନେ କାନ୍ଦୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ବୃହସ୍ପତି, ଯିଏ ବେଦ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେବାକୁ କହିଲେ।
ରୁଦିତେନ ମହାଭାଗାଃ କ୍ରନ୍ଦିତେନ ତଥାପି କିମ୍ । ଉପାଯଶ୍ଚାତ୍ର କର୍ତଵ୍ଯଃ ସର୍ଵଥା ବୁଦ୍ଧିଗୋଚରଃ
ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀମାନେ, କାନ୍ଦିବା ଓ ଚିତ୍କାର କରିବାର କଣ ଉପକାର? ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏଠାରେ ଆମେ ଯେଉଁପରି ଉପାୟ କରିପାରିବା, ସେଠିକି ଉପାୟ କରିବା ଦରକାର।
ଦୈଵଂ ପୁରୁଷକାରଶ୍ଚ ଦେଵେଶ ସଦୃଶାଵୁଭୌ । ଉପାଯଶ୍ଚ ଵିଧାତଵ୍ଯୋ ଦୈଵାତ୍ଫଲତି ସର୍ଵଥା
ହେ ଦେବଦେବ, ଭାଗ୍ୟ ଓ ପୁରୁଷାର୍ଥ ଦୁହିଁ ଏକସମାନ; ଉପାୟ କରିବା ଦରକାର, କାରଣ ଫଳ ସବୁବେଳେ ଭାଗ୍ୟରୁ ମିଳେ।
ଇନ୍ଦ୍ର ଉଵାଚ ଦୈଵମେଵ ପରଂ ମନ୍ଯେ ଧିକ୍ପୌରୁଷମନର୍ଥକମ୍ । ଵିଷ୍ଣୋରପି ଶିରଶ୍ଛିନ୍ନଂ ସୁରାଣାଂ ଚୈଵ ପଶ୍ଯତାମ୍
ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ: "ମୁଁ ଭାଗ୍ୟକୁ ସର୍ବୋପରି ଭାବେ ମାନେ; ପୁରୁଷାର୍ଥ ଅକାମ୍ୟ, ତାହାର କୌଣସି ଉପକାର ନାହିଁ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଦେବତାମାନେ ଦେଖୁଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ କାଟାଯାଇଛି।"