ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਆਸ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨਾਲ ਗੰਭੀਰ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੂੰ ਸੱਚਾਈਆਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਜਨਮ ਦੁਖ ਹੈ, ਬੁਢਾਪਾ ਦੁਖ ਹੈ, ਮੌਤ ਵੀ ਦੁਖ ਹੈ; ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮਾਂ ਦੀ ਕੋਖ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਵੀ ਦੁਖ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਥੇ ਗੰਦਗੀ ਅਤੇ ਪਿਸਾਬ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤਕ ਕਿ ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਲੋਭ ਤੋਂ ਉਪਜਣ ਵਾਲਾ ਦੁਖ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ; ਭਿਖ ਮੰਗਣ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਹੈ, ਜੋ ਮੌਤ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਭਿਆਨਕ ਹੈ, ਪਿਤਾ ਜੀ।” ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾਨ-ਦਾਤਾ ਤੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜਾਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੀਉਂਦੇ; ਨਿਰਭਰਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੌਤ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਦ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੜ੍ਹ ਲਏ ਹਨ, ਉਹ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਲਈ ਧਨਵਾਨਾਂ ਦੇ ਪਾਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਇੱਕ ਪੇਟ ਦੀ ਕੀ ਚਿੰਤਾ, ਜੋ ਪੱਤਿਆਂ, ਜੜ੍ਹਾਂ, ਫਲਾਂ ਜਾਂ ਜੋ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਵੱਡਾ ਪਰਿਵਾਰ ਹੋਵੇ—ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ, ਪੌਤਰੇ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਰਪਾਈ ਲਈ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਪਿਤਾ ਜੀ, ਉਹ ਅਸਲ ਖੁਸ਼ੀ? ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, “ਮੈਨੂੰ ਯੋਗ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਗਿਆਨ ਸਿਖਾਓ ਜੋ ਸੁਖ ਦੇਵੇ; ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮੈਂ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਕਰਮਾਂ—ਪ੍ਰਾਰਬਧ, ਸੰਚਿਤ, ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ—ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਉਪਾਏ ਦੱਸੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਤਿੰਨ ਜੜਾਂ ਮੁਕ ਜਾਣ।” ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜਿਵੇਂ ਜੌਂਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੂਨ ਚੁੱਸਦੀ ਹੈ, ਔਰਤ ਵੀ ਐਸਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਮੂਰਖ, ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ। ਸੁਖ, ਤਾਕਤ, ਧਨ, ਅਤੇ ਚਲਾਕ ਬੋਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਪਿਆਰੀ ਸਭ ਕੁਝ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਚੋਰ ਐਸਾ ਨਹੀਂ। ਨਿੰਦ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ, ਮੂਰਖ ਵਧੇਰੇ ਪਤਨੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਭਾਗ ਦੇ ਠੱਗੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਦੁਖ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੁਖ ਲਈ ਨਹੀਂ।” ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਵਿਆਸ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਆਸ ਜੀ ਵਿਚ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਆ ਗਈ, ਉਹ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਘਬਰਾਏ ਕਿ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੁਖ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੰਝੂ ਵਹੇ, ਸਰੀਰ ਕੰਬਿਆ, ਮਨ ਥੱਕ ਗਿਆ। ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਐਸਾ ਉਦਾਸ ਅਤੇ ਹਤਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ, ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ, ਉਹ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੂੰ ਬੋਲੇ।” ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਆਹ ਭਰੀ, “ਮਾਇਆ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਿੰਨੀ ਭਿਆਨਕ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ, ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਰਚੇਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਠੱਗ ਲੈਂਦੀ ਹੈ! ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਮਾਇਆ ਕੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਕਿੰਨੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ, ਜੋ ਸਤਯਵਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਵੀ ਭਟਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਦਾ ਵਖਿਆਨ ਕਰਦਾ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਚਨਕਾਰ, ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਵਿਵਸਥਾਪਕ—even ਉਹ ਮਾਇਆ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਚ ਫਸ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਉਸ ਮਾਇਆ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਆਮ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਕੀ ਗੱਲ?” ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, “ਕੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਹੈ ਜੋ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਦੇ ਭਟਕ ਗਏ? ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਮਾਇਆ ਨੇ ਬਣਾਈ ਹੈ! ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਵੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਹੀ ਠੱਗਿਆ ਗਿਆ। ਪੁਰਾਣਿਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਆਸ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਵਪਾਰੀ ਦੀ ਨਾਵ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਾਇਆ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਅੱਜ, ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਹੰਝੂ ਵਹਾ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਮਾਇਆ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਛੱਡਣੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ।” ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ? ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ? ਇਹ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਭਟਕਾਵਾ ਕਿਵੇਂ? ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ‘ਪਿਤਾ’ ਅਤੇ ‘ਪੁੱਤਰ’ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਮਾਇਆ ਵਾਕਈ ਤਾਕਤਵਰ ਹੈ, ਜਾਦੂਗਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭਟਕਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ; ਉਸ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵੀ ਰੋ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।” ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮਨ ਵਿਚ ਮਾਇਆ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਨਮਨ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਸਭ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਕਾਰਨ, ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਵੋਚਾ ਹੈ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਿਆਸ ਨੂੰ, ਜੋ ਅਗਨਿਕੁੰਡ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਗਹਿਰੀ ਹਤਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤਰਕ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ।” ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, “ਪਰਾਸ਼ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਨੂੰ ਸਮਝ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ, ਸੱਚਾਈ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ, ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੋ? ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ, ਪਰ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿਚ ਕੌਣ ਸੀ, ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ, ਪਵਿੱਤਰ ਜੀਵ? ਇਹ ਭਟਕਾਵਾ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ।” ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, “ਮਨ ਨੂੰ ਮਜਬੂਤ ਕਰੋ, ਜਾਗੋ, ਅਤੇ ਹਤਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਨਾ ਡੁੱਬੋ; ਇਸਨੂੰ ਮਾਇਆ ਦਾ ਜਾਲ ਸਮਝ ਕੇ, ਦੁਖ ਛੱਡੋ, ਵਿਦਵਾਨ ਜੀ। ਭੁੱਖ ਖਾਣ ਨਾਲ ਮਿਟਦੀ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ; ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਨਾਲ ਮਿਟਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਨੱਕ ਸੁਗੰਧ ਵਿਚ, ਕੰਨ ਸੁਣਨ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ; ਔਰਤ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਔਰਤ ਵਿਚ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ, ਪੁੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?” ਉਸਨੇ ਉਦਾਹਰਣ ਦਿੱਤੀ, “ਅਜੀਗਰਤਾ ਨੇ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਯਜਨਾ ਲਈ, ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ। ਧਨ ਸੁਖ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੁਖ ਧਨ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਲੋਭ ਵਿਚ ਧਨ ਚਾਹੁਂਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੈਂ, ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ, ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?” ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, “ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਗਿਆਨ ਦਿਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਨਿਯਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਵਿਦਵਾਨ ਜੀ; ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਕੋਖ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਾਂ। ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਇਸ ਕਰਮ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਮਿਲਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ, ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਜੀ; ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਵੀ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਿਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋਣਾ ਵਾਕਈ ਵਿਰਲ ਹੈ। ‘ਮੈਂ ਬੰਧਨ ਵਿਚ ਹਾਂ’ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਮੇਰੇ ਮਨ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਇਹ ਮਾਇਆ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਚ ਪੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।” ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਬੇਅੰਤ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਦੁਆਰਾ ਪੁੱਛੇ ਗਏ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਆਸ ਨੇ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ।” ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪਵਿੱਤਰ ਪੁੱਤਰ, ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਭਾਗਵਤ ਪਾਠ ਕਰੋ, ਜੋ ਮੰਗਲਮਈ ਅਤੇ ਸੰਖੇਪ ਹੈ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੇਦ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਸਕੰਧਾਂ ਵਿਚ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜ ਲਕੜੀਆਂ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ; ਸਭ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿਚ, ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਗਹਿਣਾ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਕੇਵਲ ਇਸ ਭਾਗਵਤ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਨਾਲ, ਅਸਲ ਅਤੇ ਝੂਠ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਅਤੇ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਉਪਜਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਇਸਦਾ ਪਾਠ ਕਰੋ, ਵਿਦਵਾਨ ਪੁੱਤਰ।