ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇਕ ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਦੀ ਨਾਸ਼ ਲਈ, ਮਾਇਆ ਦੇ ਭਰਮ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਵਿਆਹ ਕਰ ਕੇ ਵਧੇਰੇ ਵਧੇਰੇ ਪਤਨੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਹ ਸਮਝਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੁੱਖ ਵੱਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਵਿਆਸ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਪਾ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ’ਚੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਸਰੀਰ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਤੇ ਮਨ ਥੱਕ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ, ਹਤਾਸ਼ ਤੇ ਵਿਹਲ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਨਿਹਾਰਦੇ ਹੋਏ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ, “ਹੈਰਾਨੀ ਹੈ, ਮਾਇਆ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਿੰਨੀ ਭਿਆਨਕ ਹੈ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਕਰਤਾ, ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ, ਵਿਆਸ ਜੀ ਵਰਗੇ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਵੀ ਭਟਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ! ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਇਹ ਮਾਇਆ ਕੀ ਹੈ, ਕਿੰਨੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਹੈ, ਜੋ ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਵੀ ਭਰਮਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਵਿਆਖਿਆਤਾ, ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਰਚੇਤਾ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਵਿਧਾਤਾ—ਉਹ ਵੀ ਮਾਇਆ ਵਿਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਮੈਂ ਉਸ ਮਾਇਆ ਰੂਪਣੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ, ਸ਼ਿਵ ਆਦਿਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭ੍ਰਮਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਮਾਇਆ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਹੋਵੇ? ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ, ਸ਼ਿਵ ਆਦਿ ਵੀ ਕਦੇ ਭਟਕ ਗਏ? ਇਸ ਮਾਇਆ ਦਾ ਬਲ ਕਿੰਨਾ ਅਸਾਧਾਰਣ ਹੈ! ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਵੀ ਇਸ ਮਾਇਆ ਦੇ ਅੱਗੇ ਅਸਹਾਇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣਿਕ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਆਸ ਜੀ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮੇ, ਪਰ ਉਹ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵਪਾਰੀ ਦੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਟੁੱਟ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੋਹ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਉਹ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਅਸਹਾਇ ਹੋ ਕੇ ਹੰਝੂ ਵਗਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਮਾਇਆ ਦੀ ਇਹ ਤਾਕਤ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਛੱਡਣ ਔਖੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ, ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ? ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ? ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕੀ ਹੈ, ਇਹ ਭਰਮ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ‘ਪਿਤਾ’ ਤੇ ‘ਪੁੱਤਰ’ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕਿਵੇਂ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਮਾਇਆ ਇੰਨੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ ਕਿ ਜਾਦੂਗਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭਟਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਵੀ ਰੋ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਮੂਲ ਕਾਰਣ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕ ਦੀ ਸਵਾਮਿਨੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਿਆਸ ਜੀ, ਜੋ ਹਵਨ ਕੁੰਡ ਤੋਂ ਜਨਮੇ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਨ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਬੋਧ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਆਖਦੇ ਹਨ: “ਹੇ ਪਰਾਸ਼ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹੋ, ਫਿਰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਅਸਲ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਤੁਸੀਂ ਦੁੱਖ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ? ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ, ਪਰ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ। ਮੈਂ ਕੌਣ, ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ, ਇਹ ਸਭ ਭਰਮ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਤੁਸੀਂ ਸਥਿਰ ਹੋਵੋ, ਜਾਗੋ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਹਤਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪੈਣ ਦਿਓ। ਇਹ ਮੋਹ ਦਾ ਜਾਲ ਸਮਝ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਦਿਓ। ਭੁੱਖ ਤਾਂ ਰੋਟੀ ਨਾਲ ਮਿਟਦੀ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਮੁਖ ਦੇਖਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਪਿਆਸ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਬੁਝਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਨੱਕ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਨ ਸੁਣਨ ਨਾਲ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਅਜੀਗਰਤ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗਊਆਂ ਤੇ ਯਜਨਾ ਲਈ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦ੍ਰ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਚ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਪੁੱਤਰ ਤੁਹਾਡੀ ਕੀ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਗਿਆਨ ਦਿਓ, ਤੁਸੀਂ ਤਾੜਨਾ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਹੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂ। ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਮਿਲਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਵੀ ਉੱਤਮ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣਨਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਰਲਾ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਕਿ ਮੈਂ ਬੰਧਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ ਤੇ ਵਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।” ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਐਸਾ ਗਿਆਨਪੂਰਕ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਦ ਵਿਆਸ ਜੀ, ਜੋ ਚੌਥੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੇ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: “ਹੇ ਪੁੱਤਰ! ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਭਾਗਵਤ ਪਾਠ ਕਰ, ਜੋ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਆਦਾ ਵਿਅਪਕ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਪੁਰਾਣਾ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਵੇਦ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਸਕੰਧ ਹਨ ਤੇ ਪੰਜ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣ ਹਨ; ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਭਾਗਵਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਅਸਲ ਤੇ ਝੂਠ ਦੀ ਪਛਾਣ ਤੇ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰ। ਵਿਸ਼ਣੁ, ਜੋ ਬਰਗਦ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ, ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚੇਤਨ ਆਤਮਾ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਿਵੇਂ, ਕਿਸ ਲਈ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਲੋਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਤਦ ਮੈ ਮੁਕੁੰਦ ਪਾਸੇ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਮਾਇਆ ਦੇਵੀ ਨੇ ਅੱਧੀ ਚੌਪਾਈ ਵਿਚ ਸਾਰ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ: ‘ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿਰਫ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ।’ ਇਹ ਬਾਤ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਸ਼ਣੁ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਜਾਣ ਲਈ, ਤੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਕੌਣ ਆਖ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਉਹ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ ਕਿ ਆਖਰ ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਕਿਸੇ ਮਹਿਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਪੁਰਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ? ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਆਉਂਦਿਆਂ, ਭਾਗਵਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਟਿਕ ਗਿਆ। ਮੁੜ ਮੁੜ, ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਇਹ ਬਚਨ ਉਚਾਰਦੇ ਰਹੇ। ਬਰਗਦ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਲਿਆਂਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਅਜੀਬ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਰਹੇ। ਤਦ, ਮਾਇਆ ਦੇਵੀ, ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੀ, ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ, ਚਕਰ, ਗਦਾ ਤੇ ਕਮਲ ਫੁੱਲ ਲੈ ਕੇ, ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਆਦਿ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਉਹ ਦੇਵੀ, ਦਿਵ੍ਯ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਤੇ ਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਾਲੀਆਂ ਸਖੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ, ਮੰਗਲਮਈ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ, ਹੌਲੀ ਹੱਸਦੀ ਹੋਈ, ਅਤੁੱਲ ਚਮਕ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਈ। ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਵਿਸ਼ਣੁ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਖੜਾ ਦੇਖਿਆ, ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲੀ, ਜਲ ਵਿਚ ਇਕੱਲੇ, ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ।