ਇਕ ਵਾਰ, ਇਕ ਰਾਜਾ ਨੇ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕੀ ਉਹ ਪ੍ਰਾਣੀ ਜੋ ਆਨੰਦ ਤੇ ਦੁਖ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ, ਨੀਂਦ ਤੇ ਆਲਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ? ਕੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਸੱਤ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ?” ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਨੇ ਹੋਰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਉਹ ਕਿਸ ਪਦਾਰਥ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ? ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਨੰਦ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦਾ ਪੱਧਰ ਕੀ ਹੈ?” ਰਾਜਾ ਨੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸੋ ਕਿ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਕੀ ਹਨ; ਮੈਂ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ।” ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਣ, ਹੇ ਬੁਧੀਮਾਨ। ਇਹੀ ਸਵਾਲ ਮੈਂ ਵੀ ਇਕ ਵਾਰ ਮਹਾਨ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ; ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਉੱਠੇ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ—ਸੁਣ, ਹੇ ਰਾਜਾ। ਇਕ ਵਾਰ, ਮੈਂ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਮਹਾਰਥੀ, ਖੜਾ ਦੇਖਿਆ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਝੁਕ ਗਿਆ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ 'ਤੇ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਕ ਉੱਚੇ ਆਸਨ 'ਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਜੋ ਜਹਨਵੀ ਦੇ ਸੁੰਦਰ, ਇਕਾਂਤ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਲੀਨ ਸੀ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ, ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਵਿੱਚ, ਕੌਣ ਸਰਵੋਚ ਰਚਨਹਾਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ? ਇਸਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ। ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਦਵਾਨ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਕਿਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ? ਕੀ ਇਹ ਅਸਥਾਈ ਹੈ ਜਾਂ ਸਦੀਵ? ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਓ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਦੁਜਾ-ਜਨ। ਕੀ ਇਹ ਇਕ ਰਚਨਹਾਰ ਦੇ ਕੰਮ ਹੈ, ਜਾਂ ਕਈ ਰਚਨਹਾਰਾਂ ਦੇ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ? ਜੇ ਰਚਨਹਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਵਿਰੋਧ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੈਨੂੰ ਉੱਠਾ ਲਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਵਿਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ।” ਕਈ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ੰਕਰ ਹੀ ਸਭ ਕਾਰਣਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ—ਸਦਾ-ਸ਼ਿਵ, ਮਹਾਨ ਦੇਵਤਾ, ਜੋ ਰਚਨਾ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਸ਼ੁਧ, ਹਟਾਉਣ ਵਾਲਾ; ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉਠਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਸਦੀਵ, ਰਚਨਾ, ਸੰਭਾਲ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਣ। ਕਈ ਹੋਰ ਵਿ्णੂ ਨੂੰ ਸਭ ਦਾ ਰਾਜਾ ਤੇ ਮਾਲਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਰਵੋਚ ਆਤਮਾ, ਅਪਰਗਟ, ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਉਹ ਆਨੰਦ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਸਭ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਸਭ ਵਿਆਪਕ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਅਨਾਦਿ ਤੇ ਅੰਤ-ਰਹਿਤ—ਹਰੀ। ਕਈ ਹੋਰ ਰਚਨਹਾਰ ਨੂੰ ਰਚਨਾ ਦਾ ਕਾਰਣ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਚਾਰ-ਮੁੱਖਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਨਾਭੀ ਦੇ ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀਵਾਨ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ, ਸਤ੍ਯ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਹੋਰ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਸਭ ਦਾ ਰਾਜਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ; ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਵੇਰੇ ਤੇ ਸ਼ਾਮ, ਬਿਨਾ ਥਕਾਵਟ, ਸਤਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਾਸਵ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਇੰਦਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਸਭ ਦਾ ਸ਼ਕਤੀਵਾਨ ਮਾਲਕ, ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਯਜਨ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਸ਼ਚੀ ਦਾ ਪਤੀ, ਯਜਨ ਦਾ ਭੋਗੀ, ਸੋਮਾ ਪੀਣ ਵਾਲਾ, ਸੋਮਾ ਦਾ ਪਿਆਰਾ। ਕਈ ਹੋਰ ਵਰੁਣ, ਸੋਮਾ, ਅਗਨਿ, ਵਾਯੂ, ਯਮ, ਕੁਬੇਰ (ਧਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ), ਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਦੀ ਵੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇਰੰਬ, ਹਾਥੀ-ਮੁਖ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਕਾਰਜ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਫਲਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਇੱਛਾ ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਚ। ਕਈ ਆਚਾਰਿਆਂ ਭਵਾਨੀ ਨੂੰ ਸਭ ਲਕਸ਼ਿਆ ਦੀ ਦਾਤਾ, ਆਦਿ ਮਾਇਆ, ਮਹਾ ਸ਼ਕਤੀ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਜੋ ਪੁਰੁਸ਼ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਹ ਰਚਨਾ, ਸੰਭਾਲ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਕਾਰਣ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਮਾਤਾ ਹੈ। ਅਨਾਦਿ ਤੇ ਅੰਤ-ਰਹਿਤ, ਪੂਰਨ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਰਵਰ, ਗੁਣ-ਰਹਿਤ, ਗੁਣ-ਯੁਕਤ, ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ। ਵੈਸ਼ਣਵੀ, ਸ਼ਾਂਕਰੀ, ਬ੍ਰਾਹਮੀ, ਵਾਸਵੀ, ਵਾਰੁਣੀ, ਵਾਰਾਹੀ, ਨਾਰਸਿੰਹੀ, ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ— ਵੈਦਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਗਿਆਨ ਜੋ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵ੍ਰਿਖ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਸਭ ਦੁਖਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਤੇ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ— ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਫਲ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਧੋਤਰੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ— ਗੁਣ-ਰਹਿਤ ਤੇ ਗੁਣ-ਯੁਕਤ, ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਫਲ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ, ਨਿਰਾਕਾਰ, ਅਸਪਰਸ਼, ਤੇ ਗੁਣ-ਰਹਿਤ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮ ਨਿਰਾਕਾਰ, ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਵੇਦ ਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਰੂਪ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ, ਹਜ਼ਾਰ ਹੱਥ, ਹਜ਼ਾਰ ਕੰਨ, ਹਜ਼ਾਰ ਚਿਹਰੇ, ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਰ ਹਨ। ਸਰਵੋਚ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਣੂ ਦਾ ਪੈਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਧ, ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ, ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਹੋਰ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਵੋਚ ਪੁਰੁਸ਼ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਇਕ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਾਜਾ ਤੇ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਕਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਬਿਨਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਰਚਨਹਾਰ ਦੁਆਰਾ ਬਣਿਆ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਗਮ ਹੈ। ਇਹ ਸਦਾ ਬਿਨਾ ਮਾਲਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਐਸਾ; ਉਹ ਨਿਰਕਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਕਹਾਇਆ, ਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਹੀ ਗਈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਂਖਿਆ ਵਿਦਵਾਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਪਿਲ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਤੇ ਅਣਿਸ਼ਚਿਤਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੇਰਾ ਮਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਕਲਪਾਂ ਕਰਕੇ ਪੀੜਤ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ, ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਦੇ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਧਰਮ ਕੀ ਹੈ, ਤੇ ਅਧਰਮ ਕੀ ਹੈ? ਕੋਈ ਸਪਸ਼ਟ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਸਤਵ ਗੁਣ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹਨ, ਸਤ੍ਯ ਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਪਰ ਉਹ ਬੁਰੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੀੜਤ ਹਨ; ਫਿਰ ਧਰਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਪਾਂਡਵ, ਮੇਰੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਧਰਮ ਤੇ ਚੰਗੀ ਚਲਣ-ਚਲਣ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ— ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਦਵਾਨ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਨਾਰਦ ਤੋਂ ਸੁਣੀ ਕਹਾਣੀ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ, ਸਤਿਕਾਰ ਤੇ ਸੰਵੇਦਨਾ ਨਾਲ, ਸਵਾਲਾਂ ਤੇ ਸੰਦੇਹਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਈ।