ਹੇ ਭਗਤੋ, ਸੁਣੋ, ਇਹ ਕਥਾ ਕਿਵੇਂ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਰਿ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਹੀਂ, ਸੱਚ ਪੁਛੋ ਤਾਂ ਇਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਹਰਿ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਵਿਚ ਭੇਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਨਰਕ ਦਾ ਹਕਦਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕਰਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵੀ ਇਹੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਪਰ, ਸੁਣ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਕੁਝ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਗੁਣ ਸੱਤਵ ਤੁਹਾਡਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਤੁਸੀਂ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਗੁਣ ਦੂਜੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਹਮੇਸ਼ਾ, ਰੂਪਾਂਤਰ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਭਾਜਨ ਵਿੱਚ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਰਜਸ ਗੁਣ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਮਾਣੋ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਕ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇਂਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਾਕ (ਬੋਲੀ) ਦਾ ਬੀਜ, ਇੱਛਾ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਮਾਇਆ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ, ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਪੋ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੋ, ਆਨੰਦ ਮਾਣੋ। ਫਿਰ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਮੌਤ ਦਾ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ, ਨਾ ਹੀ ਸਮੇਂ ਦਾ ਕੋਈ ਭਯ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਦ ਤੱਕ ਮੇਰੀ ਇਹ ਲੀਲਾ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਯਥਾਵਤ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਲੀਲਾ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਵਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਚਲਦੀਆਂ ਤੇ ਅਚਲਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮਾ ਲਵਾਂਗਾ। ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਵੋਗੇ। ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਰੱਖੋ—ਇਹ ਮਨੋ-ਇੱਛਤ ਫਲ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਮੰਗਲ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਡਗੀਥ ਦੇ ਜਾਪ ਨਾਲ ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰੇ। ਹੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ, ਵੈਕੁੰਠ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਵੱਸੋ ਤੇ ਮੇਰਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਕੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ, ਨੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਉਹ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਨੇ ਅਮਰ ਬਚਨ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਆਖੇ: "ਹੇ ਸ਼ਿਵ, ਤੂੰ ਹਰਗੌਰੀ, ਮੋਹਕ ਮਹਾਕਾਲੀ ਨੂੰ ਲੈ ਲੈ। ਕੈਲਾਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਿਵਾਸ ਬਣਾ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣ। ਤੇਰਾ ਮੁੱਖ ਗੁਣ ਤਮਸ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਸੱਤਵ ਤੇ ਰਜਸ ਦੂਜੇ ਹੋਣ। ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਨਾਲ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਆਨੰਦ ਮਾਣ, ਤੇ ਸਤਤ ਤਪ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਮਰਨ ਕਰ। ਸੱਤਵ ਗੁਣ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਪਣਾਈ ਰੱਖ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼। ਤੁਸੀਂ ਤਿੰਨੋ ਹੀ, ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪਾਲਨ ਤੇ ਸੰਹਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਐਸੀ ਨਹੀਂ ਜੋ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ; ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਨਿਰਗੁਣ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ; ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਹੇ ਸ਼ਿਵ, ਮੈਂ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਵੀ ਹਾਂ ਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਵੀ। ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਾਰਨ ਹਾਂ, ਕਦੇ ਵੀ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ। ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਕਾਰਨ ਹਾਂ; ਨਿਰਗੁਣ ਹੋ ਕੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹਾਂ। ਮਹੱਤੱਤੱਤ, ਅਹੰਕਾਰ, ਗੁਣ, ਧੁਨੀ ਆਦਿਕ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਕਾਰਨ ਤੇ ਕਾਰਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਅਹੰਕਾਰ ਮੇਰਾ ਕਾਰਜ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਜਿਤ ਹੈ। ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਮਹੱਤ (ਬੁੱਧੀ) ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਹੱਤ ਕਾਰਜ ਹੈ, ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਕਾਰਨ। ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੇ ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵੀ। ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ ਤੇ ਮਨ—ਇਹ ਸੋਲਾਂ (16) ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕਾਰਜ ਵੀ ਹਨ ਤੇ ਕਾਰਨ ਵੀ। ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਆਦਿ ਪੁਰਖ, ਨਾ ਤਾਂ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਨਾ ਕਾਰਜ—ਇਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਹੈ, ਹੇ ਸ਼ੰਭੂ। ਇਹ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਤੇਨੂੰ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ, ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਰਥ ਰਾਹੀਂ ਜਾਓ। ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਹੋਵੋਗੇ, ਮੇਰੀ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿਆਂਗਾ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੋ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਮੈਂ ਸਦਾ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਹਾਂ। ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਨਾਲ, ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲੇਗੀ।" ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਵਧੀਆ ਤਾਕਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਮਹਾਕਾਲੀ, ਮੈਨੂੰ ਮਹਾਸਰਸਵਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।" "ਅਸੀਂ ਤਿੰਨੇ, ਉਸ ਰੂਪ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਕ ਹੋਰ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚੇ। ਜਦ ਅਸੀਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਥ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਟਾਪੂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਦੇਵੀ, ਨਾ ਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਮੁੰਦਰ। ਪਰ ਜਦ ਅਸੀਂ ਉਸ ਰਥ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਅਸੀਂ ਕਮਲ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ—ਉਸ ਮਹਾਨ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਮਧੁ ਤੇ ਕੈਟਭ ਨਾਮਕ ਦੋ ਰਾਖਸ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਹੁਣ, ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਮੈਂ ਉਸ ਮਹਾ-ਸ਼ਕਤੀਵਾਨ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਵੀ ਵੇਖਿਆ, ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਵੀ; ਹਰੇਕ ਨੇ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਵਿਆਸ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਜਦ ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣੇ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਨ ਹੋਇਆ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: "ਹੇ ਪਿਤਾ, ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਆਦਿ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਨਿਰਗੁਣ, ਅਚਲ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪੁਰਖ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ, ਜੋ ਵੇਖਿਆ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਕਮਲ-ਜਨਮੇ, ਉਹ ਨਿਰਗੁਣ ਸ਼ਕਤੀ ਜੋ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ 'ਚ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸੱਚਾ ਰੂਪ ਤੇ ਉਸ ਪੁਰਖ ਦਾ ਰੂਪ ਦੱਸੋ। ਮੈਂ ਸ਼੍ਵੇਤਦਵੀਪ ਤੇ ਕਿਉਂ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਿਆ? ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਵੱਡੇ ਮਹਾਨ, ਰੋਹ ਰਹਿਤ ਤਪਸਵੀ ਵੇਖੇ। ਪਰ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਮੇਰੀ ਨਿਗਾਹ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਮੈਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉੱਥੇ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਪਿਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਆਨੰਦਮਈ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ; ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਨਿਰਗੁਣ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਪੁਰਖ ਕਿਵੇਂ ਹਨ?" ਵਿਆਸ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਇਉਂ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੱਸ ਕੇ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਦੱਸੀ: "ਹੇ ਨਾਰਦ, ਨਿਰਗੁਣ ਦਾ ਰੂਪ ਕਦੇ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ—ਫਿਰ ਨਿਰਾਕਾਰ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?