ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਜੀ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, “ਜਦ ਤਕ ਮਾਤਾ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਨਾ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਮੈਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਸ਼ੰਕਰ ਜੀ ਸੰਹਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਤਿੰਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਾਤਾ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਾਂ—ਚਾਹੇ ਜੋ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਜੋ ਅਦਿੱਖ ਹੈ। ਸੁਣ, ਮੈਂ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ—ਮੈਂ ਤਾਂ ਸੇਸ਼ ਨਾਗ ਉੱਤੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਉਹੀ ਮੈਨੂੰ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਜਗਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜਿੱਥੇ ਮਰਜ਼ੀ ਫਿਰਦਾ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮਾਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਤੂੰ ਆਪ ਵੇਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਸਮੇਂ, ਜਦ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਇਕ ਸਮੁੰਦਰ ਸੀ, ਮੈਂ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਮਧੁ ਤੇ ਕੈਟਭ ਨਾਮਕ ਦੈਤਿਆਂ ਨਾਲ ਹੱਥੋਂ-ਹੱਥ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦੈਤ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਕੰਨ ਦੇ ਮੇਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਮਾਤਾ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਅਸਲ ਕਾਰਣ ਪਤਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਤੂੰ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸਰੂਪ ਬਾਰੇ ਕਿਉਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈਂ? ਜਦੋਂ-ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਚਾਹਵਾਂ, ਤਦ-ਤਦ ਮੈਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਕੱਛੂਆ, ਸੂਰ, ਸਿੰਘ ਜਾਂ ਬਾਮਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਮੈਂ ਲਿਆ। ਕੌਣ, ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਇਕਾਈ ਛੱਡ ਕੇ, ਘਟੀਆ ਜਨਮ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਜੰਗ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮਾਤਾ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਵਾਰੀ, ਜਦ ਮੇਰਾ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਤੰਤ ਖਿਸਕ ਗਈ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਸਿਰ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਤਦ ਤੂੰ ਘੋੜੇ ਦਾ ਸਿਰ ਲਿਆ ਕੇ, ਕਲਾ-ਕਾਰਗਰ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਸਿਰ ਜੋੜਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਹਯਾਨਨ—ਘੋੜਾ-ਮੁੱਖ ਵਾਲਾ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਹਾਸੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਜੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ? ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਸੁਤੰਤਰ ਨਹੀਂ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਸਦਾ ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਕਮਲ-ਜਨਮੇ, ਮੈਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਜੀ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ। ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਵਿਆਸ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲਕੜਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੋ। ਉਹ ਮਾਤਾ ਤੁਹਾਡੀ ਹਰ ਮਨੋਕਾਮਨਾ ਪੂਰੀ ਕਰੇਗੀ।” ਸੂਤ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: “ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਤਯਵਤੀ ਪੁੱਤਰ ਵਿਆਸ ਜੀ, ਮਾਤਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਲਾ ਕੇ, ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਚਲੇ ਗਏ।” ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਯਗਰੀਵ ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਤ-ਜਨ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ: “ਹੇ ਸੂਤ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਾਧਵ ਦਾ ਸਿਰ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਥੋਂ ਹਯਗਰੀਵ ਜਨਮਿਆ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਹੈ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ ਕਿ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ?” ਸੂਤ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: “ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਚਮਤਕਾਰੀ ਕਰਤੱਬ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਇਕ ਵਾਰ, ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਭਾਰੀ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਨਾਰਦਨ ਥੱਕ ਗਏ। ਉਹ ਥਾਂ ਉੱਤੇ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਮਲ ਦੀ ਆਸਨ ਬਣਾਈ, ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਤਾਰ ਨਾਲ ਗਲ ’ਤੇ ਟਿਕਾ ਕੇ ਆਰਾਮ ਕੀਤਾ ਤੇ ਨੀਂਦ ਆ ਗਈ। ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਦੈਵੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਡੂੰਘੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਇੰਦਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਸਮੇਤ, ਯੱਗ ਕਰਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਜੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ, ਜੋ ਯੱਗ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹਨ, ਵੈਕੁੰਠ ਪਹੁੰਚੇ। ਪਰ ਉਥੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਜੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ। ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਪਤਾ ਲਾਇਆ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਕਿੱਥੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉਥੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਜੀ ਯੋਗ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ ਕਿ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰੀਏ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ‘ਹੁਣ ਕੀ ਕਰੀਏ? ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਖੋਲੀ ਜਾਵੇ?’ ਤਦ ਸ਼ੰਭੂ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘ਨੀਂਦ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਹੈ, ਪਰ ਯੱਗ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਨਾ ਹੈ।’ ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਦੀਮਕ ਬਣਾਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਨੋਕ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਤੇ ਟਿਕੀ ਸੀ, ਖਾ ਲਈ ਜਾਵੇ। ਜਦ ਨੋਕ ਖਾਈ ਜਾਵੇਗੀ, ਧਨੁਸ਼ ਥੱਲੇ ਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਜੀ ਦੀ ਨੀਂਦ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀਮਕ ਨੂੰ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਦੀਮਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ‘ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਤੋੜ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਇਹ ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਵਰਗਾ ਪਾਪ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਪਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਲੋੜ ਲਈ ਇਹ ਕਰਾਂਗਾ।’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਮਾਤਾ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਤੇ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੀਲਾ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ।