ਜੇ ਕੋਈ ਭੀ ਮਨੁੱਖ ਮੇਰੀ ਇਸ ਸਤੋਤ੍ਰ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਸਤੋਤ੍ਰ ਵੀ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ ਕਿ ਹਰੀ ਦਾ ਸਿਰ ਕਿਵੇਂ ਗੁਆਚ ਗਿਆ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਘਟਨਾ ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਕ ਵਾਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਬੈਠੀ ਹੋਈ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਮੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਧੀ—ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ—ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮਸਕਰਾਏ। ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਪ੍ਰਭੂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹੱਸ ਕਿਉਂ ਰਹੇ ਹਨ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਚਿਹਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਔਣਟ-ਵਾਉਣਟ ਦੇਖੀ?" ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਈ, "ਅੱਜ ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਹੱਸਣਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸੌਤ ਬਣਾਕੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸੋਹਣੀ ਪਤਨੀ ਕਰ ਲਈ ਹੈ।" ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਤਾਮਸੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਆ ਗਿਆ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਤਾਮਸੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ। ਉਸ ਤਾਮਸੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਈ ਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ: "ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਥੱਲੇ ਡਿੱਗ ਜਾਵੇ!" ਆਪਣੀ ਨਾਰੀ ਸਵਭਾਵ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ, ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ਾਪ ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ-ਸਮਝੇ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਆਇਆ ਕਿ ਸੌਤ ਦਾ ਦੁੱਖ ਵਿਧਵਾ ਹੋਣ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਤਾਮਸੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਇਹ ਬੋਲ ਬੋਲ ਗਈ। ਇਸ ਤਾਮਸੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ, ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਕੁਦਰਤੀ ਦੋਸ਼—ਝੂਠ, ਲਾਪਰਵਾਹੀ, ਚਲਾਕੀ, ਮੂਰਖਤਾ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਲਾਲਚ, ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਤੇ ਕਠੋਰਤਾ—ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦਾ ਸਿਰ ਮੁੜ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਜੋੜ ਦਿਆਂਗੀ; ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਲੂਣ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਹੈ; ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਕੰਮ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਹਯਗਰੀਵ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੈਤਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਬਾਂਹ ਬੜੇ ਤਾਕਤਵਰ ਸਨ। ਉਹ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਬਹੁਤ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਮੇਰਾ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਮਾਇਆ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ। ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਭੋਜਨ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖ ਕੇ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸਤਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿ ਕੇ ਤਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ, ਸਾਰੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਬੜੀ ਕਠਿਨ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਤਦ ਮੈਂ ਕਾਲੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਸਦੇ ਧਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਈ। ਮੈਂ ਸਿੰਘ ਤੇ ਖੜੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਸਦੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ: "ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਮੰਗ ਜੋ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿਆਂਗੀ।" ਦੇਵੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਯਗਰੀਵ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਤੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਮੇਰਾ ਰੂਪ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਭਗਤੀ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ: "ਮੈਂ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂ ਬਣਾਉਂਦੀ, ਚਲਾਉਂਦੀ ਤੇ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਮੰਗਲਮਈ। ਤੁਸੀਂ ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਹਵਾ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ, ਸਪਰਸ਼ ਤੇ ਧੁਨੀ ਦਾ ਵੀ ਕਾਰਨ ਹੋ। ਨੱਕ, ਜੀਭ, ਅੱਖਾਂ, ਚਮੜੀ, ਕੰਨ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੇ ਕਰਮ ਇੰਦਰੀਆਂ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਸਭ ਤੁਹਾਡੀ ਹੀ ਉਤਪਤੀ ਹਨ।" ਤਦ ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਦੱਸ, ਤੂੰ ਕਿਹੜਾ ਵਰ ਮੰਗਦਾ ਹੈਂ? ਜੋ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਾਂਗੀ। ਤੇਰੀ ਭਗਤੀ ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ।" ਹਯਗਰੀਵ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਮਾਤਾ, ਮੈਨੂੰ ਮੌਤ ਨਾ ਆਵੇ—ਮੇਰੀ ਅਮਰਤਾ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਯੋਗੀ ਰਹਾਂ, ਦੇਵਤਾ ਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਤੋਂ ਅਜੈਯ ਰਹਾਂ।" ਦੇਵੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਜੋ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ; ਜੋ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਬਦਲ ਸਕਦਾ।" "ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਤੂੰ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਰ ਮੰਗ ਲੈ।" ਹਯਗਰੀਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਹੇ ਜਗਤ ਜਨਨੀ, ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਤੋਂ ਹੋਵੇ ਜੋ ਹਯਗਰੀਵ ਨਾਮ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੀ ਇਹ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰੋ।" ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਕਰ। ਹਯਗਰੀਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਤੇਰੀ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।" ਇਹ ਵਰ ਦੇ ਕੇ, ਦੇਵੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਹਯਗਰੀਵ ਵੀ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਪਰ ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ ਦੈਤਿਆ ਸਾਧੂਆਂ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੰਗ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਅੱਜ ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਸੋਹਣਾ ਘੋੜੇ ਦਾ ਸਿਰ, ਜੋ ਕਿ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਬੜਾ ਆਕਰਸ਼ਕ ਹੈ, ਤਵਸ਼ਟਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜੋੜੇਗਾ। ਫਿਰ, ਹਯਗਰੀਵ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਉਸ ਮਹਾ ਪਾਪੀ ਤੇ ਨਿਰਦਈ ਦੈਤਿਆ ਨੂੰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਮਾਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਸੂਤ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰਵਾਣੀ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਦੱਸਿਆ ਤੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ। ਦੇਵਤੇ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ (ਤਵਸ਼ਟਾ) ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ: "ਸਾਡਾ ਕੰਮ ਕਰ—ਘੋੜੇ ਦਾ ਸਿਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜੋੜ। ਹਯਗਰੀਵ ਹੀ ਉਸ ਮਹਾ ਦੈਤਿਆ ਨੂੰ ਮਾਰੇਗਾ।" ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਤਵਸ਼ਟਾ ਨੇ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਘੋੜੇ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟਿਆ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹ ਸਿਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਮਹਾਂ ਮਾਇਆ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਹਰੀ ਹਯਗਰੀਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਦੈਤਿਆ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਰੂਪ ਹਯਗਰੀਵ ਵਲੋਂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਜੋ ਲੋਕ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਹ ਮੰਗਲਮਈ ਕਥਾ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਮਹਾ ਮਾਇਆ ਦੀ ਕਥਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਜਾਂ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।