शालतालतमालचम्पकपलाशाम्रनिपामधूकवृक्षैः सुशीतलच्छायायुतं मधवीलतापाण्डुरमण्डपेन छन्नं तद्वनं बभूव। तत्र दाडिमनारिकेलिकदलीवृक्षगुच्छैः सुशोभितं, मल्लिकामालतिकुन्दलताभिः परिवीतं च तद्वनं रम्यं बभूव। तत्र हंसक्रौञ्चैः समाकीर्णं, किचकपक्षिणां रवेण प्रतिध्वनितं, भ्रमरगुञ्जारैः च सदा निनादितं तद्वनं सर्वसुखसम्पन्नमिव दृष्ट्वा। सुद्युम्नः राजा तद्वनं दृष्ट्वा, प्रमुदितः स्वपुरुषैः परिवृतः, पुष्पिततरुवृन्दानि च कोकिलगानैः भूषितानि अपश्यत्। स राजा स तद्वनं प्रविश्य, सहसा स्त्रीभावमवाप, अस्याश्वः अपि तु तुरङ्गी बभूव; तदा राजा महता शोकसम्बन्धेन पीडितः। सुद्युम्नः च पुनः पुनः चकितः, "किमेतदिति?" चिन्तयन्, दुःखेन क्लान्तचित्तः लज्जया परिपूर्णः बभूव। "किं करिष्यामि? स्त्रीरूपेण बद्धो गृहं कथं गमिष्यामि? राज्यं च कथं शासनं करिष्यामि? केन वा मया प्रमुषितः?" इति सुद्युम्नः मनसि चिन्तयामास। तदा मुनयः ऊचुः—"सूत, यदेतत् त्वया कथितं, तदाश्चर्यम्। लोमहर्षण, देवसमः सुद्युम्नः राजा स्त्रीभावमवाप्तवान्। अस्य कारणं किम्? तस्मिन्नमूर्तवनान्तरे किमभवत्? स राजा किं चकार? सर्वं विस्तार्य वद, धर्मज्ञ।" सूत उवाच—"कदाचित् सनकाद्यमुनयः पर्वतेश्वरं द्रष्टुकामा, दिशः तमसा निवार्य इव, तत्र समागताः। तस्मिन्नेव काले महादेवः स्त्रीगणैः परिवृतः, क्रीडासक्तः, शिवा प्रिया तु विवस्त्रा कामार्ता तत्रासीत्। सा रम्या देवी पतिसंलापे प्रवृत्ता, मुनीन् दृष्ट्वा, विवस्त्रा सती, महता लज्जया पीडिता बभूव। पतिस्याङ्कात् उत्थाय, वस्त्रं गृहीत्वा, तं धारयित्वा, तत्र तिष्ठन्ती लज्जया कम्पमाना, गौरवा युक्ता बभूव। मुनयः तयोः सान्निध्यं, यथासुखं क्रीडमानयोः, दृष्ट्वा, शीघ्रं ततः निवृत्त्य, नरनारायणाश्रमं जग्मुः। तदा लज्जायुक्तां, कामार्तां देवीं दृष्ट्वा, भगवाञ्छङ्करः उवाच—'किं लज्जया पीडिता? तव सुखाय अहं व्रणोमि। अद्यप्रभृति, सुन्दरी, योऽपि पुरुषोऽयं मोहात् वनं प्रविश्यति, स स्त्रीरूपं लभते।' इति शापात्, तद्वनं दोषयुक्तं विज्ञाय, ज्ञानी जनाः तद्वनं वर्जयन्ति। सुद्युम्नः तु तद्वनस्य रहस्यं न जानन्, मन्त्रिभिः सह प्रविश्य, तद्वद् स्त्रीरूपं जग्राह; नात्र संशयः। स राजा दुःखसन्तप्तः, लज्जया गृहं न प्रतिनिवृत्तः, वनदेशे तत्र तत्र विचरन् बभूव। स्त्रीभावेन स महात्मा 'इला' इति ख्यातिं प्राप, सा च तत्र विचरन्ती, सोमपुत्रः कुमारः बुधः तत्र आगतः। तां स्त्रीं रम्यां, कलाभिः सम्पूर्णां, स्त्रीजनैः सहितां दृष्ट्वा, पुण्यात्मा बुधः तां काङ्क्षयामास। सा अपि सोमपुत्रं बुधं पतिं कामयामास; तत्र तयोः परस्परानुरागात् संयोगः अभवत्। ततः सोमपुत्रात् बुधात्, इलायां, पुरूरवाः नाम पुत्रः, सम्राट् श्रेष्ठः, जातः। सा इला, वने वसन्ती, मनसा क्लिष्टा, पुत्रजन्मकाले कुलगुरुं वसिष्ठं स्मरामास। वसिष्ठः तु सुद्युम्नस्य दशां दृष्ट्वा, दयया पूर्णः, जगतां हिताय महादेवं शङ्करं तुष्टयितुम् इच्छन् तपः चकार। ततः प्रसन्नः भगवान् इच्छितं वरं ददौ; वसिष्ठः तस्य राज्ञः पुनः पुंभावलाभं याचितवान्। शङ्करः, स्वमधुरवचनं उक्त्वा, 'एकमासं नरः, एकमासं स्त्री,' इति वरं दत्तवान्। एवं वरप्राप्तः स राजा वसिष्ठस्य प्रसादेन स्वगृहं प्रत्यागत्य धर्मेण राज्यं शशास। स्त्रीरूपेण स महलये स्थित्वा, पुंरूपेण राज्यं पालयामास; जनाः तु तस्य विचित्रभावेन संतप्ताः, तस्मिन् न प्रमोदिताः। कालान्तरं, पुत्रः पुरूरवाः यौवनं प्राप्तः, स राजा तस्मै राज्यं दत्वा, स्वयं वनं प्रति जगाम। स तत्र रम्ये वने, नानावृक्षसमाकीर्णे, नारदात् परं नवाक्षरमन्त्रम् अवाप्तवान्। स तं मन्त्रं गाढं जपन्, प्रेम्णा परिपूर्णहृदयः, गुणयुक्तां, त्रातारं, शुभदां देवीं तुष्टाव। सा देवी, सिंहासने उपविष्टा, दिव्यरूपा, वरुणीमदविह्वला, प्रमदोल्लसितलोचना, तस्य पुरतः प्रकटिता। तां दिव्यरूपां दृष्ट्वा, प्रेम्णा पूरितलोचनः, स शीर्ष्णा प्रणम्य, जगन्मातरं हर्षेण स्तुतवान्। इला उवाच—'देवि, तव यशस्विन्याः दिव्यरूपदर्शनं मया लब्धं, या सर्वलोकहिताय कल्पते। तव पदाब्जे, देवराशिभिः सेविते, कामदायिनि मातः, मोक्षप्रदायिनि, नमामि। को वा लोके त्वां जानाति, हे मातः, यदा त्वं मानुषीं तनुम् आविशसि? मुनयः अपि, सर्वे देवाः अपि त्वया मोहिताः। तव सर्वैश्वर्यदर्शनं, दीनवत्सलतां च दृष्ट्वा, अहं विस्मयेन पूरितः। शम्भुः, हरिः, पद्मयोनिः, मघवान्, सूर्यः, धनाध्यक्षः, वह्निः, वरुणः, वायुः, सोमः, वसवः अपि तव शक्तिं न जानन्ति। गुणहीनः मानवः कथं तव गुणान् अवगच्छेत्? विष्णुः, अनन्ततेजाः, त्वां सत्त्विकीं, क्षीरसागरसम्भवां, सर्वकामदां साक्षात् वेत्ति; राजसीं उमां, तामसीं वेदमातरं त्वां को वेद? निर्गुणां त्वां कश्चन न जानाति। क्व अहं मन्दबुद्धिः अल्पशक्तिः, क्व तव परमकौशलम्, हे मातः, या मयि अनुग्रहं कृतवती। जानामि, भवानि, तव क्रियाः करुणया पूर्णाः, त्वं भक्तवत्सला। त्वां हरिः, पद्मयोनिः सेवते, किन्तु मधुसूदनः अपि तव पादयोः न तुष्यति। आदिपुरुषः अग्निना तव पादौ शुद्धयति, हस्तेन तौ शुभौ करोति।' इति।