व्यासनः पुत्रं शुकमिदं प्रार्थयामास— “गृहस्थो भूत्वा मां तुष्टिं प्रापय, शुक, मम महतीं प्रतीक्षां पूरय, हे बुद्धिमन्।” पुनः सः सुतं सम्बोध्य अवदत्— “दुःसाध्यान् तपांसि कृत्वा त्वं मातृविना जातोऽसि, दिव्यरूप, बुद्धिमन्; पितरं मां रक्ष, हे शुक।” एवं व्यासस्य वचः श्रुत्वा शुकः, यः तत्र आगतः, प्रत्युवाच; सः विरक्तोऽपि पितरि परमं भक्तिं बिभ्रत्, आत्मवत् पितरि। शुकः उवाच— “किं त्वं, धर्मज्ञ, वेदव्यास, बुद्धिमन्, एवं वदसि? शिष्यं मां सम्यगुपदिश; आज्ञां कर्तुं सिद्धोऽस्मि।” तदा व्यासः अवदत्— “तव हिताय, पुत्र, शतवर्षाणि तपः कृतम्; महद् प्रयासेन शिवं सम्पूज्य त्वं प्राप्तः। अहं राज्ञः समीपे सम्प्रार्थ्य वित्तं दास्यामि; त्वं यौवनस्य उत्कर्षं प्राप्य सुखं भुङ्क्ष्व, बुद्धिमन्।” ततो शुकः पितरं प्रत्युवाच— “किं मानुषे लोके सुखं दुःखरहितं स्यात्? तद्वद, पितः। यत् दुःखस्पर्शं, तत् सुखं न पण्डिता आहुः। यदि पत्नीं गृहीष्यामि, भगवन्, तदा तस्या वशवर्ती भविष्यामि; परवशस्य, विशेषतः स्त्रीवशस्य, किम् सुखं? यः लोहेन काष्ठेन वा बद्धः, सः कदाचित् विमुच्यते; किन्तु यः पुत्रदारैः बद्धः, सः कदापि न विमुच्यते। अयं देहः मलमूत्रसम्भवः, तथैव स्त्रीदेहः; ब्राह्मणश्रेष्ठ, कः पण्डितः तत्र रमणं वाञ्छेत्? अहं न गर्भसम्भवः, ब्राह्मणर्षभ; गर्भे किं मम स्पृहः? भविष्यति अपि गर्भसम्भवत्वं न वाञ्छामि। आत्मानन्दं विहाय विषानन्दे स्पृहां किमर्थं कुर्याम्? आत्मरतिरेव नातिसङ्ग्रही भवति। आदौ वेदानधीत्य तान् तुभ्यं व्याख्यातवानस्मि; किन्तु तेषु हिंसा, कर्ममार्गश्च दृश्यते। बृहस्पतिं गुरुम् उपगम्यापि, सः अपि गृहस्थसागरमग्नः; तस्य हृदयम् अज्ञानग्रस्तम्, कथं सः अन्यान् तारयेत्? यथा रोगी वैद्यः स्वयम् रोगग्रस्तः सन् अन्येषां रोगं चिकित्सति, तथैव गृहस्थः गुरुर्मुमुक्षोः विरोधः। गुरुं प्रणम्य अहम् आगतः; संसारसर्पभीतः मां तत्त्वज्ञानात् तारय। अस्मिन् घोरे संसारे सूर्यस्य गगने गमनवत् भ्रमणं; न कदाचित् विश्रान्तिः, यथा सूर्यस्य दिवानिशम्। संसारात् आत्मविचारं विना किम् सुखं, पितः? मूर्खाणां सुखं मलमध्ये कृमिणां सुखवत्। ये वेदशास्त्राध्यायिनः संसारासक्ताः, ते मूर्खेभ्यः न श्रेष्ठाः; ते श्वशृगालवराहवत्। दुर्लभं मानुषं जन्म प्राप्य, वेदशास्त्राध्यायनं कृत्वापि, यदि संसारबन्धने पतति, कः मुच्येत्? एषा संसारस्य महती विस्मयः—यः पुत्रदारगृहासक्तः, सः पण्डित इति प्रशंस्यते। यो मायेः त्रिगुणैः संसारदुःखेन न बाध्यते, सः पण्डितः, सः धीमान्, सः शास्त्रवित्। व्यर्थं पठितं किम्? यत् संसारबन्धनं दृढीकुर्यात्; तत् शीघ्रं पठनीयम्, यत् बन्धनात् मोचयेत्। गृहः बन्धनात् जनं बध्नाति, तस्मात् गृहः इति कथ्यते; बन्धनगृहे कुतः सुखम्? तस्मात्, पितः, अहं भीतः। ये मूढाः, दुर्बुद्धयः, दैवेन मोहिताः, मानुष्यं प्राप्य पुनः बन्धनं यान्ति। तदा व्यासः प्रत्युवाच— “गृहः न कारागारः, न च बन्धनकारणम्; यः मनसा मुक्तः, सः गृहस्थोऽपि मुक्तः। गृहस्थः धर्मेण वित्तं सम्पाद्य, वेदविहितं आचरणं कृत्वा, यज्ञान्, सत्यवचनं, शौचं च आचरन्, सः अपि मुच्यते। ब्रह्मचारिणः, तपस्विनः, वानप्रस्थाः, नियमिनश्च, सर्वे अपराह्णे गृहस्थं सम्प्राप्नुवन्ति। धर्मनिष्ठाः श्रद्धया अन्नदानं, सत्यवचनं, दानं च गृहस्थं साहाय्यन्ति। गृहस्थस्य धर्मात् परो धर्मः न दृश्यते, न श्रूयते, वसिष्ठादिभिः अपि, येनानुगतः। वेदमार्गानुसारीणां किं न सुलभं? स्वर्गः, मोक्षः, कुलोत्कर्षः—यद् इच्छति तत् लभ्यते। धर्मज्ञैः आश्रमान्तरगमनं निर्दिष्टम्; तस्मात्, पुत्र, अग्निं स्थापय, स्वधर्मं कुरु। विधिवत् देवपितृमानुष्यान् तर्पय; धर्मं ज्ञात्वा पुत्रं जनय, गृहस्थाश्रमे स्थापय। गृहं त्यक्त्वा वने गत्वा परं व्रतमाचर, वानप्रस्थं प्रविश, ततः संन्यासम्। इमे इन्द्रियाणि नूनं मदोत्कर्षयुक्तानि; पञ्चेन्द्रियाणि मनसा सह, पत्नीविना निग्रहीतुं अत्यन्तं कठिनानि। तस्मात्, बुद्धिमन्, तेषां जयाय विवाहः कर्तव्यः; वृद्धावस्थायाम् तपः आचरितव्यम्—एष शास्त्रस्य आदेशः। विश्वामित्रः त्रिसहस्रवर्षाणि कठिनं तपः कृत्वा, उपवासेन इन्द्रियनिग्रहेण च, यशः प्राप्तवान्। सः महातपस्वी, महाबलः, मेनकया वने मोहितः, तस्मात् शकुन्तला धर्मपत्नी जाता। मत्पिता पराशरः, मत्स्यकन्यां कालीं दृष्ट्वा, कामबाणैः विद्धः, तां नौकायाः समीपे स्थितां जग्राह। ब्रह्मा अपि, स्वदुहितरं दृष्ट्वा, कामबाणैः पीडितः, तां अनुव्रजन्, रुद्रेण निरुद्धः, मूर्छितः चाभवत्। एवं व्यासशुकयोः मध्ये धर्मार्थसंवादः अभवत्, यत्र पुत्रः मोक्षमार्गे स्थितः, पितरं तु गृहस्थधर्मस्य महत्त्वं प्रतिपादयन् उपदिशत्।