शुकः, भाग्यशाली पुत्रः, पितरं व्यासं प्रति उवाच—"हे पितः, वेदविहितं आचरति चेत्, किम् अप्राप्यं अस्ति? स्वर्गः, मोक्षः, उत्तमजननं वा—यद् इच्छ्यते, तत् अवश्यं लभ्यते। धर्मज्ञाः कथयन्ति—जीवनस्य आश्रमः आश्रमं प्रति गन्तव्यम्। अतः, अग्निं स्थापय, कर्तव्यं विधिवत् आचर। देवतान्, पितृन्, मानवांश्च नियमेन तुष्टय। धर्मज्ञं पुत्रं उत्पाद्य, गृहस्थाश्रमे स्थापय। गृहं परित्यज्य, वनं गत्वा, उत्तमं व्रतं आचर; ततः वानप्रस्थं, पश्चात् संन्यासं अपनुहि। इन्द्रियाणि नूनं मदकृत्, मनःसहितानि पञ्च अत्यन्तं दुर्निवार्याणि पत्न्याः विना। अतः, विजयेच्छया विवाहः कर्तव्यः; वृद्धावस्थायां तपः आचर—एष शास्त्रस्य उपदेशः। विश्वामित्रः त्रिसहस्रवर्षाणि कठिनं तपः अकरोत्, उपवासेन इन्द्रियजयः च। स महान् तपस्वी, वनं गत्वा, मेनकया मोहितः; तस्य संयोगात् शाकुन्तला धर्मज्ञा कन्या जाता। मत्स्यकन्यां कालीं दृष्ट्वा, मम पितरं पराशरं कामबाणैः आहतः, नाविकसमीपे ताम् अपनयत्। स्वयं ब्रह्मा अपि, स्वकन्यां दृष्ट्वा, पञ्चकामबाणैः आहतः, अनुगच्छन् रुद्रेण स्थंभितः, मूर्चितः च। अतः, त्वं अपि, शुभे, मम हितं वचनं कुरु—सद्वंश्या कन्यां पत्न्यं गृह्य, वेदमार्गे स्थित्वा।" एवं पितरं शुकः प्रत्युत्तरं दत्तवान्—"गृहस्थाश्रमं न स्थापयिष्यामि, पितः, सः सदा दुःखदः; सः जालवत् सर्वदेहिनः बध्नाति। धनासक्तैः दुःखितेषु कः सुखं? लोभिनः दरिद्रान् पीडयन्ति, स्वजनाः अपि दुःखदाः। इन्द्रः अपि न सुखी, न च भिक्षुः; त्रैलोक्यसंपद् यः, सः अपि न सुखी। तपस्विनं दुःखितं दृष्ट्वा, इन्द्रः क्लेशितः; स्वर्गेश्वरः तस्य विघ्नान् निर्माति। ब्रह्मा अपि न सुखी, न विष्णुः, लक्ष्मीसंपन्नः अपि; सः असुरैः युद्धे सदा क्लेशितः। लक्ष्मीपतिः अपि महान् प्रयासं करोति, कठोरं तपः आचरति; कस्मै सुखं संपन्नं? शंकरः अपि सदा दुःखितः, एष ज्ञातम्; सः सदा तपः आचरति, असुरैः युद्धं करोति। धनिनः लोभिनः अपि सुखेन न निद्रायन्ति; तर्हि दरिद्रः कथं सुखं प्राप्नुयात्, पितः? पुत्रः स्वबलात् जायते, इति ज्ञात्वा, त्वं तं घोरं संसारं यास्यसि, सदा दुःखदं। जन्म दुःखं, वृद्धिः दुःखं, मृत्युः अपि दुःखं; गर्भवासः अपि दुःखयुक्तः, मलमूत्रपरिवृतः। अतः, तृष्णालोभजन्यं दुःखं अत्यन्तं महत्; भिक्षायां परमं दुःखं, मृत्युः अपि तस्मात् श्रेष्ठः, पितः। दानजीविनः ब्राह्मणाः न ज्ञानबलात् जीवन्ति; परावलम्बनं महादुःखं, मृत्युः प्रतिदिनं आगच्छति। सर्ववेदशास्त्रं अध्ययनं कृत्वा, धनिनः समीपं गत्वा, तेषां स्तुतिं कर्तव्यम्, आवश्यकायै। एकं उदरं तृप्तिं यत्र, पत्रैः, मूलैः, फलैः वा, यथायोग्यं सन्तोषेण; तत्र कः चिन्ता? स्त्री, पुत्र, पौत्रैः महत् कुटुम्बे, तेषां पोषणाय दुःखं जायते; तत्र कः अद्भुतं सुखं, पितः? योगविद्यां, सुखदां ज्ञानं मां उपदिश; पितः, कर्मकाण्डे मम कदापि रतिः नास्ति। कर्मनाशाय विधिं वद—प्रारब्धं, संचितं, वर्तमानं च—यथा त्रिविधं मूलं नश्येत्। यथा जलौका रक्तं पिबति, तथा स्त्री; मोहबद्धः मूढः तद् न जानाति। सुखैः, बलैः, धनैः, कुटिलवाक्ययुक्तेन मनसा—प्रियः सर्वं हरति; अन्यः कः चोरः तादृशः? निद्रासुखनाशाय मूढः स्त्रियः संग्रहीति; विधिना मोहितः दुःखाय कर्म करोति, न सुखाय।" एवं शुकव्यासयोः संवादं श्रुत्वा, सूतः उवाच—"व्यासः गम्भीरशोकः आक्रान्तः, किं कर्तव्यम् इति निश्चयहीनः। दुःखजन्याः अश्रूणि तस्य नेत्रेभ्यः प्रावर्तन्त, शरीरं कम्पितम्, मनः क्लान्तम्। पितरं दुःखितं, शोकविमूढं दृष्ट्वा, शुकः विस्मितनेत्रः व्यासं उवाच— 'अहो, माया बलं कति तीव्रं! या वेदान्तकर्ता, सर्वज्ञः, वेदविद् अपि मोहितः। अहं न जानामि यद् माया अस्ति, न च तस्य कठिनत्वं; या व्यासं, सत्यवतीपुत्रं, मोहितवती। पुराणवक्ता, भारतकर्ता, वेदविभागकर्ता अपि मोहं प्राप्तः। तां देवीं शरणं गच्छामि, या लोकं मोहति, ब्रह्मा, विष्णु, शिवादीन् अपि; तर्हि साधारणः कः?' त्रैलोक्ये कः न मायया मोहितः? या शक्त्या ब्रह्मा, विष्णु, शिवादीन् अपि पूर्वं मोहिताः। अहो, देवीकृतं बलं, शक्तिः! सर्वज्ञः अपि भगवन् मायया एव वशीकृतः।