जन्म दुःखम्, जरायाः दुःखम्, मृत्युः अपि दुःखम्—एवम् एव गर्भवासः, हे पितः, पुनः दुःखमयः, मल-मूत्रैः परिवृतः। तस्मात् तृष्णा-लोभयोः उत्पन्नम् दुःखम् अतीव महदस्ति; भिक्षायाम् तु परमं दुःखम् दृश्यते, मृत्योरपि गहनतरम्, हे पितः। ब्राह्मणाः ये दानान्न जीवन्ति, तैः ज्ञानबलात् न जीवितम्; परावलम्बनम् दुःखस्य परमकारणम्, मृत्युः प्रतिदिनम् आगच्छति। सर्ववेदशास्त्राणि अध्ययनं कृत्वा, विद्वान् धनिनां समीपं गच्छेत्, तान् हृदयेन स्तौति स्वस्य आवश्यकायै। एकस्य उदरस्य चिन्ता का? तृप्त्या पर्णैः, मूलैः, फलैः, येन केनचिद् साध्यते। यदा पत्नी-पुत्र-पौत्रैः विस्तीर्णं कुलम् अस्ति, तदा तेषां पोषणाय महद् दुःखम् उद्भवति; तत्र, हे पितः, किम् अद्भुतं सुखम् अस्ति? योगविद्यां च, सुखदां ज्ञानम् मां उपदिश—पितः, कर्मकाण्डस्य सर्वेऽपि भागे मम कदापि स्पृहा नास्ति। कर्मणः प्ररब्ध-सञ्चित-वर्तमान-नाशनाय विधिं वद, यथा त्रिविधं मूलम् विलीयेत्। यथा जला रक्तम् एव पिबति, तथा स्त्री अपि; किन्तु मूढः, भावबन्धनैः मोहितः, तद् न जानाति। काम-बल-धनैः, वाक्प्रपञ्चपूर्णेन च, प्रियतमः सर्वं हरति; अन्यः चोरः कः अस्ति? निद्रासुखनाशनाय मूढः पत्नीन् संग्रहीतुम् इच्छति; दैवेन मोहितः दुःखाय कर्म करोति, सुखाय न। सूतः उवाच—एवं व्यासस्य शुकस्य च वचनानि श्रुत्वा, व्यासः महतीं चिन्ताम् उपगतम्, किं कर्तव्यम् इति निश्चयहीनः। दुःखजन्याः अश्रुः नेत्रेभ्यः प्रवहन्ति, शरीरम् कम्पितम्, मनः क्लान्तम्। पितरं शोकाक्रान्तम्, विषण्णम् दृष्ट्वा, शुकः, विस्मयविस्तीर्णनेत्रः, व्यासम् इदं वचनम् उवाच— अहो, मायायाः शक्ति कति तीव्रः! सा वेदान्तकर्तारम्, सर्वज्ञम्, वेदविदम् अपि मोहितवती। अहम् न जानामि, का सा माया, कति दुस्तरा, या सत्यम्, सतीवतिसुतम् व्यासम् अपि मोहितवती। पुराणवक्ता, भारतरचिता, वेदविन्यासकर्ता अपि मोहं प्राप्तः। सा देवी, या जगत् मोहितवती, ब्रह्मा-विष्णु-शिवादीन् अपि, तस्यां शरणं प्रपद्ये; साधारणजनस्य का कथा? त्रिषु लोकेषु कः न मायया मोहितः? यस्याः प्रभावेन ब्रह्मा-विष्णु-शिवादयः अपि कदाचित् मोहिताः। अहो, देवी द्वारा निर्मितं बलम् कति महद्! सर्वज्ञः भगवन् अपि केवलं मायया विजितः। पुराणिकाः वदन्ति व्यासः विष्णुवंशे जातः; तथापि सः, यथा विक्षिप्तनाविकः, मोहसागरम् मग्नः। अद्य, साधारणजनवत्, सः अशक्तः, अश्रूणि स्रवति; अहो, मायायाः शक्ति विदुषाम् अपि दुस्तरा। कः अयम्? कः अहम्? किम् इदम्? किम् इयं भ्रमः? पञ्चभूतमयः अस्मिन् देहे, 'पिता'-'पुत्र' इति भावः जायते। सा माया, यथा मायाविनः अपि मोहितवती, कृष्णद्विजः अपि अश्रूणि स्रवति। सूतः उवाच—मनसा सर्वकारणस्य जननीं, ब्रह्मादिदेवतानां अधिष्ठात्रीं देवीं नमस्कृत्य, शुकः अग्निसम्भूतं दुःखसागरमग्नं व्यासम् युक्तिपूर्णं, शुभं वचनम् उवाच— हे पराशरपुत्र महाभाग, त्वम् सर्वेषां बोधदाता; कथं त्वम्, हे प्रभो, साधारणजनवत्, तत्त्वज्ञानहीनः इव, शोकं करोति? अद्य अहम् तव पुत्रः, किन्तु पूर्वजन्मे कः अहम्, न जानामि; कः अहम्, कः त्वम्, हे भाग्यशाली? एषः भ्रमः, महात्मन्। धैर्यं धारय, जागरूकः भव, मनः शोकं न पतय; एतत् मोहजालम् इति विज्ञाय, दुःखं त्यज, हे बुधः। क्षुधा अन्नेन शान्ति, पुत्रदर्शनं न; तृषा जलपानं निवारयति, पुत्रदर्शनं न। नासिका गन्धे रमते, कर्णः श्रवणे; स्त्री स्त्रिया सह रमते—तस्मात्, तव पुत्रः सन्, अहम् किम् करिष्यामि? अजिगर्तः अपि पुत्रं हरिश्चन्द्राय गवां कृते, यज्ञाय, सर्वथा विक्रीणीत्। धनं सुखस्य साधनम्, सुखम् धनात् लभ्यते; यदि त्वम् लोभात् धनम् इच्छसि, तर्हि अहम् पुत्रः किम् करिष्यामि? मम भयात् गर्भवासस्य मोचनाय, हे बुधः, त्वम् भाग्यविद्, ज्ञानं मां उपदिश। मनुष्यजन्म कृत्यलोके दुर्लभः, हे निष्पाप; तत्रापि ब्राह्मणस्य श्रेष्ठकुले जन्म महद् दुर्लभम्। मम मनः 'बद्धः अस्मि' इति चिन्ता न गच्छति; सा संसारवासनाजाले दृढम् अवस्थितम्, वर्धते च। सूतः उवाच—एवं अनन्तबुद्धिना पुत्रेण उक्तः, व्यासः शुकं, चतुर्थाश्रमनिष्ठं, शान्तं, प्रत्युवाच। व्यासः उवाच—मया रचितम्, शुभम्, नातिविस्तीर्णम्, भगवतम्, पुराणं वेदसमं, विद्वद्भिः प्रतिष्ठितम्, पुत्र, त्वम् पठ। तस्मिन् द्वादश स्कन्धाः, पञ्चलक्षणयुक्तम्; सर्वेषु पुराणेषु मया तद् भूषणम् अभिहितम्। भगवतम् श्रवणमात्रेण, सत्-असत्-विवेकः, तत्त्वज्ञानम् उद्भवति; तस्मात्, हे बुधः, तद् पठ।