कदाचित् घटोद्भवः लोपामुद्रापतिः महर्षिः कुमारं सम्पूज्य तं विविधानि आख्यानानि पप्रच्छ। तदा भगवाञ् स्कन्दः तस्मै दानतीर्थव्रतमाहात्म्यपूर्णानि बहूनि कथानि न्यवेदयत्। सः च वाराणस्याः महिमानं, मणिकर्णिकायाः उत्पत्तिं, गङ्गायाः पवित्रस्थानानि च विस्तरेण वर्णयामास। एतत् श्रुत्वा सः मुनिः तुष्टः पुनः लोकानां हितकाम्यया महातेजस्विनं कुमारं पप्रच्छ। अगस्त्य उवाच— हे देव, तारकान्तक, देविभागवतस्य माहात्म्यश्रवणविधिं मम कथय। एष पुराणः देवीभागवताख्यः परमोत्कृष्टः, यस्मिन् त्रैलोक्यमातुः सनातन्याः प्रत्यक्षं स्तुतिर्भवति। तच्छ्रुत्वा स्कन्द उवाच— को वा श्रीभागवतमाहात्म्यं सम्यग् वर्णयितुं समर्थः? शृणुष्व ब्रह्मन्, संक्षेपेण वक्ष्यामि। या सा नित्याऽस्ति, सत्चितानन्दरूपिणी, जगन्माता, सा तत्रैव साक्षात् वर्तते, भोगमोक्षप्रदा। अतः मुनिवर, देवीभागवतं तस्याः वाङ्मयमात्रं; तस्य पठनश्रवणाभ्यां लोके किञ्चिद् दुर्लभं नास्ति। कस्मिंश्चित् काले विवस्वतः पुत्रः श्राद्धदेवः नाम राजा पुत्राभावेन वसिष्ठोक्त्या यज्ञं चकार। तस्य भार्या श्रद्धा होत्रे प्रार्थयामास— 'मे कन्या जायेत, विप्र, तदुपायं विदधातु।' होता मनसा कन्यां हविषि न्यवेदयत्; तस्मात् विपर्ययात् कन्या 'इला' नाम जाता। राजा पुत्रदर्शनात् चित्तविक्षिप्तः गुरुम् अपृच्छत्— 'भगवन्, अत्र संकल्पविप्रतिपत्तिः कथं जाता?' इति। मुनिः तदाकर्ण्य होत्रदोषं विज्ञाय, इलायाः पुंत्त्वाभिलाषी भगवन्तं शरणं जगाम। तपसः प्रभावात् परमेश्वरस्य च प्रसादात् इला सर्वलोकसाक्षिणी पुंस्त्वं प्राप। गुरुना दीक्षितः सः मनोः सुतः सुद्युम्नः विद्यासम्पन्नः सागर इव नद्यः अभवत्। कालान्तरेण सुद्युम्नः कौमारं प्राप्तः सिंधुर्वर्येण वनं मृगयां गच्छन् स्वसैन्येन सह वनान्यतिक्रामन् हेमाद्रिपादे वनं प्रविवेश। तत्र तस्मिन् काले देवदेवः शङ्करः अपर्णया सह रमां कुर्वन् स्थितः। तत्र शिवदर्शनकाङ्क्षिणः ऋषयः आगतः; तान् दृष्ट्वा गिरिजा लज्जिता। ऋषयः गिरिशं पार्वतीं च रममाणौ दृष्ट्वा तस्मात् निवृत्य वैकुण्ठं जग्मुः। शिवः प्रियया सह रहस्याभिलाषी तं वनं शप्तवान्— 'अद्यतः कश्चित् नरः अत्र प्रविशन् स्त्री भविष्यति।' तस्मात् तद्वनप्रदेशं नराः वर्जयन्ति। सुद्युम्नः तत्र प्रविश्य उत्तमा स्त्री अभवत्। स्वान् अश्वांश्च स्त्रीरूपिणः, स्वजनान् च स्त्रीभूतान् दृष्ट्वा विस्मितः सा रमणी वनान्तरं विचरामास। कदाचित् सा बुधाश्रमसमीपं प्राप्ता। तां सर्वाङ्गसुन्दरीं, उच्चस्तनयुगलाम्, बिम्बाधरां, मल्लिकापुष्पदन्तपङ्क्तिं, सुन्दरवदनां, पद्मलोचनां दृष्ट्वा, कामबाणैः विद्धः सोमपुत्रः बुधः ताम् अचिन्तयत्। सा अपि सुकेशिनी, सुन्दरभ्रुकुटी, बुधं कामयामास। ततः सा तस्याश्रमे तेन सह रममाणा वसति स्म। कालान्तरेण मित्रावरुणयोः सुतः बुधः तस्यां पुरूरवं नाम पुत्रं उत्पादयामास। किञ्चित्कालात् अनन्तरं सा स्वपूर्वजीवनं स्मृत्वा शोकाकुला सञ्जाता, बुधाश्रमं परित्यज्य वसिष्ठस्याश्रमं गत्वा प्रणम्य, यथावृत्तमखिलं न्यवेदयत्, पुंत्त्वलाभाय शरणं जग्राह। वसिष्ठः तस्य वृत्तान्तं ज्ञात्वा कैलासं गत्वा शम्भुं सम्पूज्य भक्त्या स्तुतिं चकार— 'नमः शिवाय, नमः शङ्कराय जटाधराय; या यस्य काया अर्धेन गिरीजया युक्ता, तस्मै चन्द्रशेखराय नमः। नमस्ते सुखदाय, अनुग्रहाय कैलासनिवासिने; नीलकण्ठाय भक्तानां भोगमोक्षप्रदाय च। शुभरूपिणे, शरणागतभीतिघ्नाय, वृषवाहनाय, सर्वाश्रयाय, परात्मने नमः। ब्रह्मविष्ण्वीशरूपाय सृष्टिस्थितिसंहरणे, देवानां देवाय, वरदाय, त्रिपुरारये च पुनः पुनः नमः। यज्ञरूपाय, यज्ञफलदाय, गङ्गाधराय, यस्य केशाः सूर्यचन्द्राग्निनेत्राणि, तस्मै नमः।' एवं स्तुतः स भगवान् विश्वेश्वरः वृषारूढः अम्बिकया सह कोटिसूर्यसमप्रभः प्रकटितः। सः रजताचलसदृशः त्रिनेत्रः, चन्द्रशेखरः, सन्तुष्टहृदयः वसिष्ठं प्रणतम् अवदत्— 'वरणीयं वरं वृणुष्व मुनिश्रेष्ठ।' इति। मुनिना प्रणम्य पुंत्त्वं याचितम्। तदा दयालुः प्रभुः तम् उवाच— 'एकमासं त्वं पुरुषः, एकमासं स्त्री भविष्यसि।