वासिष्ठः तस्याः कथां ज्ञात्वा कैलासशिखरं प्रतस्थे। स तत्र शम्भुं सम्पूज्य, परमया भक्त्या तं स्तोतुम् आरब्धवान्। स वदति— “नमः, नमः शिवाय, शङ्कराय, जटाधराय; या गिरिजासमेताङ्गाय, शशाङ्कशेखराय नमः। सुखदाय नमस्तुभ्यं, कैलासनिवासिने, नीलकण्ठाय, भक्तानां भोगमोक्षप्रदाय च नमः। शिवाय शुभरूपाय, शरणागतभीतिहर्त्रे, वृषवाहनाय, सर्वाश्रयाय, परात्मने नमः। ब्रह्मविष्ण्वीश्वररूपाय सृष्टिस्थितिप्रलयेषु, वरदाय, त्रिपुरारये, देवदेवाय पुनः नमः। यज्ञरूपाय, यज्ञफलदाय, गङ्गाधराय, यस्य केशाः सूर्यचन्द्राग्नयः नेत्राणि च, तस्मै पुनः पुनः नमः।” एवं तेन स्तुतः स भगवान् जगन्नाथः, अम्बिकया सह, वृषारूढः, कोटिसूर्यसमप्रभः, तत्र साक्षात् प्रादुरासीद्। स हिमशैलसदृशः, त्रिनेत्रः, चन्द्रशेखरः, हृष्टचित्तः, वसिष्ठं प्रणतम् उपालभ्य, स्नेहेन वचनम् अब्रवीत्— “वरं वृणीष्व मुनिश्रेष्ठ! यद् यच्छसि मनसि।” स मुनिः प्रणम्य, पुरुषत्वं याचितवान्। तदा प्रभुः प्रसन्नः प्रोवाच— “एकमासं पुरुषः, एकमासं स्त्री भविष्यसि।” एवं वरं प्राप्त्वा, वसिष्ठः जगदम्बिकां, वरदायिनीं महेश्वरीं, प्रणम्य, तां सम्यक् पूजयामास। सा कोटिशशांककान्त्या प्रकाशमाना, मनोहरस्मितवदना, सदा भक्त्या स्तूयमाना, वसिष्ठेन पुरुषत्वकाम्यया इलां प्रति स्तुता। “जय त्वं देवि, महादेवि, भक्तानुग्रहदायिनि! जय त्वं सर्वदेवैः पूजिता, अनन्तगुणनिलये! पुनः पुनः नमः त्वं सुरेश्वरि, शरणागतवत्सले! जय त्वं दुर्गे, दुःखनाशिनि, दैत्यानां विनाशिनि! भक्त्यैव सुलभे, महामाये, नमोस्तु ते जगन्माते, यस्याः पदकमलम् संसारसागरतरिणीं नौः। ब्रह्मादयः देवा अपि, तव चरणारविन्दसेवया, सृष्टिस्थितिलयेश्वरत्वं प्राप्नुवन्ति। कृपां कुरु सुरेश्वरि, चतुवर्गप्रदायिनि; त्वां स्तोतुं कः समर्थः? अहं तु केवलं प्रणमामि।” एवं वसिष्ठेन भक्त्या स्तूता सा परा देवी दुर्गा नारायणी तुष्टा सञ्जाता। तदा सा महादेवी, प्रणतानां दुःखनाशिनी, मुनिम् उवाच— “सुद्युम्नस्य गृहे गत्वा, माम् भक्त्या पूजय। नवाहं स्नेहेन तस्मै देव्या प्रियं पुराणं देवीभागवताख्यं पठ। केवलं शृण्वन् स पुरुषत्वं सदा प्राप्स्यति”— इति शिवपार्वत्यौ उक्त्वा तत्रैव अन्तर्धातुम् अगच्छताम्। वसिष्ठः तां दिशं प्रणम्य, स्वाश्रमं प्रतिनिवृत्तः, सुद्युम्नं आहूय, तं देवीपूजायाम् उपदिदेश। आश्विनस्य शुक्लपक्षे, नवरात्रविधिना, जगदम्बां सम्पूज्य, स राजा तदाख्यानं शृणोति स्म। सुद्युम्नः, भक्त्या दिव्यं भागवतामृतं शृण्वन्, गुरुम् अभिवन्द्य, अविच्छिन्नं पुरुषत्वं प्राप्य, वसिष्ठेन राजसिंहासने अभिषिक्तः, धर्मेण पृथिवीं पालयामास, प्रजाः तुष्टाः कृतवान्। स विविधानि यज्ञानि महादानैः सह अकरोत्, पुत्रेभ्यः राज्यं समर्प्य, स देवीसमीपं लोकं प्राप्तवान्। एवं, हे ब्राह्मणाः, यः एतां समग्रां कथां भक्त्या पठति वा शृणोति, स सर्वान् कामान् देवीप्रसादेन इह प्राप्नोति, अन्ते च तस्याः लोकं परमामृतं च गच्छति। इत्येतत् अद्भुतं दिव्यं चरित्रं श्रुत्वा, कुम्भसम्भवः, पुनः श्रोतुम् उत्सुकः, विनयेन विशाखं प्रत्युवाच। अगस्त्यः उवाच— “हे देवसेनापते! अहम् एतां विस्मयकारिणीं कथां श्रुत्वा, अधुना भागवतस्य माहात्म्यं विस्तरेण श्रोतुम् इच्छामि।” स्कन्दः उवाच— “मुनिश्रेष्ठ! शृणु, एषा कथा मित्रावरुणसंभवा, यस्यां भागवतस्य कीर्तेः अंशः वर्ण्यते। अत्र धर्मस्य विस्तारः गायत्रीमध्यस्थः वर्ण्यते, गायत्र्याः माहात्म्यं च, यद् भागवतं ज्ञायते। एषा हि देवीसम्बन्धिनी, तस्मात् भागवता इति कथ्यते; सा परा देवी ब्रह्मविष्णुशिवैः पूज्यते।” ऋत्वाक् नाम महातेजाः ऋषिः प्रसिद्धः आसीत्। स कालेन पौष्णान्ते पुत्रं प्राप्तवान्। तस्य जातकर्मादिकानि, चूडाकरणोपनयनादीनि, विधिवत् अकारयत्। तस्य पुत्रस्य जन्मारम्भे एव महात्मा ऋत्वाक् दुःखरोगाभ्यां पीडितः अभवत्। तस्य च मनः, मातुः च, क्रोधलोभाभ्यां आकुलं जातम्; सा बहुसङ्गयुक्ता, शोकसमन्विता, सदा दुःखिता अभवत्। ऋत्वाक् मुनिः, महान् संतप्तः, चिन्तायाम् अपतत्— “किं मम पुत्रः एवमधर्मिष्ठः जातः?” स पुत्रः बलात् अन्यस्य मुनिपुत्रस्य भार्यां हृतवान्; स पितुः उपदेशं न शृणोति, न मातुः, मोहग्रस्तचित्तः। तदा दुःखपूर्णहृदयः ऋत्वाक् इदम् उवाच— “नास्ति पुत्रः पापः स्यात्, अपुत्रत्वं श्रेयः। पापपुत्रः पितामहान् स्वर्गात् पातयति, स जीवन् मातरं पितरं च दुःखयति।