श्रीनारायणः कथयति— सप्तमः मनुः वैवस्वतः श्राद्धदेवः इति प्रसिद्धः, परमसुखानुभवः, राज्ञां मध्ये पूजितः। स वैवस्वतः मनुः, परात्परायाः देवीस्यानुग्रहेन तथा तपस्याः प्रभावेन, मन्वन्तरस्य अधिपतित्वं प्राप्तवान्। अष्टमः मनुः सावर्णिः नाम, पृथिव्यां विख्यातः; पूर्वजन्मनि स देवीमुपास्य तस्य वरं प्राप्तवान्। स मन्वन्तरस्य अधिपतिः अभवत्, सर्वराज्ञः पूजितः, महावीर्यः, देवीपूजायाम् अतीव निष्ठः। नारदः पप्रच्छ— कथं स पूर्वजन्मनि देवीमुपास्य मनुत्वस्य प्राप्त्यर्थं तत्कृतवान्? एतत् त्वया श्रवितुमिच्छामि, त्वं हि कथायाः योग्यः। श्रीनारायणः उवाच— स्वारोचिषे मन्वन्तरे चैत्रवंशे उत्पन्नः सुरथः नाम राजा आसीत्, वीर्यविक्रमसम्पन्नः, गुणग्रहणप्रियः, धनुर्धरः, कवीनां श्रेष्ठः, कुशलः, धनसञ्चयकर्ता, याचकानां दाता च। स शत्रुनिषूदनः, गर्वितः, सर्वास्त्रविद्, बलवान्; कदाचित् तस्य कुलं नष्टवन्तः शत्रवः समुत्पन्नाः। तस्य शत्रवः सैन्यैः सह बलात् समन्तात् नगरं घेरित्वा तं राजानं, यशः-धनसम्पन्नं, अभिमानिनं, आक्रान्तवन्तः। ततः सुरथः राजा स्वसैन्येन परिवृतः नगरात् निर्गत्य, सर्वशत्रून् विनाशयितुम् उद्युक्तः अभवत्। किन्तु युद्धे स शत्रुभिः पराजितः; तस्य मन्त्रिणः कोशात् सर्वं धनं आदाय गच्छन्ति स्म। तस्य सर्वसंपदः अपहृताः, राजा तेजोयुक्तः नगरात् निष्कासितः। स अश्वं आरुह्य वनं प्रविष्टः, मृगान्वेषणाय; एकाकी शून्ये कानने विचरन्, मनः विषण्णम् अभवत्। शान्तमुनिवासं गत्वा, तत्र शान्तजीवसमाकीर्णं, शिष्यसमूहैः परिवृतं आश्रमं प्राप्तवान्। स तेजस्वी राजा किञ्चित्कालं सुमेधसः महर्षेः आश्रमे स्थित्वा, दिव्यदृष्टियुक्तस्य तस्य मुनेः समीपम् अगच्छत्। एकदा राजा सुमेधसः पूजार्चनान्ते समीपं गत्वा, शीघ्रं प्रणम्य, सविनयं प्रश्नम् अपृच्छत्— हे मुने, दुःखं मम मनसि सततं उद्भवति, सत्यं जानन् अपि, पुत्राद्यन्यः नास्ति, भूमिपते। शत्रुभिः पराजितः, राज्यं सर्वं हरितम्, तथापि तत्र मोहः मनसि स्पष्टम् उद्भवति। किं करवाणि? कुत्र गच्छेयम्? कथं शान्तिं प्राप्नुयाम्? त्वदनुग्रहम् इच्छामि— वद, वेदविदां श्रेष्ठ। सुमेधसः उवाच— शृणु, राजन्, परात्परायाः देवीस्यान्तर्गतं अद्भुतं चरित्रं, अतुलां तस्याः महिमानम्। सा महादेवी विश्वव्यापिनी, विष्णोः, ब्रह्मणः, शिवस्य च उत्पन्ना; सा जीवेषु मनांसि बलात् हरति। राजन्, सा मोहाय जीवेषु मनांसि निगृह्णाति; सा सर्वं विश्वं सृजति, तदा तदा तं धारयति। प्रलयकाले शिवरूपेण सर्वं संहरति; महादेवी कामप्रदा, कालरात्रिः, दुष्प्राप्या। सा काली, जगद्विनाशिनी; कमला, पद्मनिलया; तस्यां सर्वं जगत् जायते, तस्यां जगत् स्थितम्। तस्यां सर्वं लयं याति; अतः सा परात्परा। यः तस्याः देवीस्यानुग्रहम् प्राप्तवान्, स एव मोहम् अतिक्रामति— अन्यथा न कदापि, भूमिपते। राजा पप्रच्छ— का सा देवी येन त्वया उक्ता? कथय, कालविदां श्रेष्ठ; का सा जीवेषु मोहं करोति, कः तस्य कारणम्, द्विजोत्तम? देवी कुतः उत्पन्ना? कः तस्य रूपम्? कः तस्य स्वभावः? सर्वं कथय, भूमिपते, सविस्तरम्। सुमेधसः उवाच— राजन्, देवीस्यान्तर्गतं स्वरूपं वर्णयिष्यामि; सा देवी किमर्थं, केन, कथेति शृणु। यदा योगेश्वरः नारायणः जगत् संहरित्वा, शेषनागे शयनम् आस्थाय, समुद्रे शयितः आसीत्। तदा देवदेवः जनार्दनः गाढनिद्रया आवृतः, तस्य कर्णमलात् मधु-कैटभौ दैत्यौ उत्पन्नौ। तौ भीषणरूपौ, ब्रह्माणं हन्तुम् उद्युक्तौ; मधु-कैटभौ दृष्ट्वा, पद्मयोनि ब्रह्मा अत्यन्तं शङ्कितः अभवत्। देवाधिदेवः शयनं आस्थितः, तौ उग्रौ, दुर्लङ्घ्यौ दैत्यौ उपस्थितौ; तदा ब्रह्मा चिन्तायाम् अभवत्— "किं करवाणि? कुत्र गच्छेयम्? कथं रक्षां प्राप्नुयाम्?"— एतद्विचिन्त्य पद्मजः। तदा तस्य मनसि उपायः उत्पन्नः— येन शक्त्या भगवतः हरिः निद्रायां स्थितः। स देवीम् निद्रां शरणं गच्छति, यः सर्वसृष्ट्याः कारणम्। ब्रह्मा उवाच— "हे देवी, हे जगद्धात्रि, भक्तानां कामप्रदा; हे विश्वमाया, महामाया, शुभे, समुद्रशयने, सर्वे तव आज्ञायाः वशीकृताः स्वकार्याणि कुर्वन्ति। त्वं कालरात्रिः, महारात्रिः, मोहरात्रिः, मदोन्मत्तास्य भीषणा; सर्वव्यापिनी, स्वामिनी, पूज्या, परमानन्दनिधिः। पूज्ये, महापूजिते, मायै, मधुरसमा, भूमिः; त्वं सर्वोत्कृष्टा, सर्वाधमाधमेषु। लज्जा, पुष्टिः, क्षमा, कीर्ति, शोभा, दयारूपा; रम्या, लोकपूजिता, जाग्रत्स्वरूपा, अन्येषु अवस्थासु। परा, परस्वामिनी, परानन्दनिष्ठा; एकैव, एकरूपा, द्विरूपा, द्विस्वभावा।" इति श्रीदेवीभागवतपुराणे तृतीयस्कन्धे दशम-एकादशे अध्याययोः सुरथराजस्य देवीपूजायाः, तस्य दुःखस्य, सुमेधसः उपदेशस्य, देवीमहिम्नः, मधुकैटभयोः उत्पत्तेः, ब्रह्मणः स्तुत्याः च कथा आस्ति।