सा देवी, विश्वमातृ, बहून् अरण्यभूतान् उत्पादयामास, येन त्रिलोक्यं पूर्णम् अभवत्। तेषां समूहाः मधुकरसमूहवत् एकत्र संगतानि अभवन्। ततः तैः सर्वैः आकाशः पूर्णः अभवत्, भूमौ तमः व्याप्य अभवत्; दिवि, पर्वतशिखरेषु, वृक्षेषु, वनान्तरेषु अपि तैः सर्वत्र तमः प्रसारितम्। तदा मधुकाः उत्पन्नाः, दृश्यं अद्भुतं अभवत्; ताः सर्वाः उत्थाय दैत्यानां उरांसि विदारयामासुः। यथा क्रुद्धाः मधुकाः मधुहरणकर्तारं मनुष्यं आक्रमन्ति, तथा तस्मिन्नेव समये शस्त्राणि अस्त्राणि च किञ्चित् उपायं न अकुर्वन्। न युद्धम्, न संवादः—मृत्युः एव अभवत्; यत्र यत्र दैत्याः स्थिताः, यत्र यत्र तैः विधायमानम्, तत्र तत्र सर्वे गर्विताः दैत्याः मृत्युम् अपि प्राप्ताः। तस्मिन्नेव समये तेषां मध्ये कश्चन संवादः न अभवत्। केवलं क्षणमात्रेण सर्वे प्रमुखाः दैत्याः विनष्टाः; कार्यं सम्पाद्य, मधुकाः देवीसमीपम् अभ्यागताः। जनाः विस्मयेन व्याहरन्—“एषा अद्भुतम्, सत्यम् अद्भुतम्! किं देवी जगन्मातुः शक्त्याः इदृशं आश्चर्यं अस्ति?” ततः सर्वे देवाः ब्रह्माविष्णुप्रधानाः, आनन्दसागरस्य निमग्नाः, अम्बिकां पूजयामासुः। विविधैः उपहारैः, नानाविधान् दानानि हस्तेषु धारयन्तः, जयध्वनिं घोषयन्तः, पुष्पवर्षं अकुर्वन्। दिवि, मृदङ्गमुरजवीणधक्कादमरुघण्टाशङ्खनादेन त्रिलोक्यं पूर्णम् अभवत्; अप्सरसः नृत्यन्ति, श्रेष्ठाः ऋषयः वेदान् पाठयन्ति, गन्धर्वादयः गीतानि गायन्ति। ततः विविधैः स्तोत्रैः देवीम् स्तुत्वा, अञ्जलिं शिरसि स्थापयन्तः, सर्वे घोषयन्ति—“जय देवी! जय स्वामिनि!” तदा देवी प्रसन्ना, सर्वेभ्यः पृथक् वरान् दत्तवती; यथा यथा ते याचितवन्तः, तथा तेषां आत्मन्य् अनन्यभक्तिं दत्तवती। देवैः दृष्टे, सा देवी अदृश्यत्वं गता। एवं ते सर्वे ब्रह्मरीमहात्म्यं कथितम्। यः पठति वा शृणोति वा, तस्य सर्वपापानि नश्यन्ति; श्रवणं अद्भुतम्, संसारसागरात् तारणाय उपकरोति। एवं सर्वेषां मनूनां चरितानि, देवीमाहात्म्यसमेतानि, पठितानि वा श्रुतानि वा, शुभदानि पापनाशकानि च भवन्ति। यः प्रतिदिनं पठति, वा सदा शृणोति, सः सर्वपापात् विमुक्तः, देवीसाक्षात्कारम् प्राप्नोति। अथ, मत्स्यगन्धायाः उत्पत्तिवर्णनम्। ऋषयः ऊचुः—“तव गर्भहेतुकथनं अद्भुतम्; सर्वेषां तपस्विनां मध्ये संशयः उत्पन्नः। हे विद्वन्, व्यासस्य माता सत्यवती नाम्ना प्रसिद्धा; सा शान्तनु-राजेन विवाहिता अभवत्। कथं व्यासः तस्याः पुत्रः अभवत्, सा स्वगृहे स्थितवती? कथं सा पुनः शान्तनु-राजेन वरिता? तयोः द्वयोः पुत्रयोः जन्मवृत्तान्तं सत्यम् आख्याहि। विस्तरेण, पुण्यं परमं चरितं वद। व्यासस्य जन्म, पुनः सत्यवत्याः चरितं वद। सर्वे ऋषयः दृढव्रताः, पुनः श्रोतुम् इच्छन्ति।” सूतः ऊचुः—“परमशक्तिं नमस्कृत्य, चतुर्वर्गफलदायिनीं, आद्यशक्तिं कथयिष्यामि, शुभां प्राचीनां कथा वक्ष्यामि। केवलं तस्याः नाम उच्चारणेन नित्यं सिद्धिः लभ्यते, विशेषतः वाग्भवबीजेन, अप्रत्यक्षेण अपि। सर्वकामार्थसिद्ध्यर्थम्, सर्ववाञ्छितदायिनीं देवीम् सर्वैः हृदयेन स्मरणीयम्।” “राजोपरीचरः नाम राजा आसीत्, धर्मिष्ठः, सत्यनिष्ठः, चेदिदेशस्य अधिपः, दीप्तिमान्, ब्राह्मणपूजायाम् नित्यम् प्रवृत्तः। तस्य तपसा तुष्टः इन्द्रः, तस्मै दिव्यं स्फटिकगृहं दत्तवान्, रमणीयं, कामनियं। तस्मिन् आरूढः, राजा दिव्यरथेन सर्वत्र विचरन्, भूमौ न बद्धः अभवत्। सः सर्वेषु लोकेषु विख्यातः, धर्मनिष्ठः। तस्य पत्नी, सुन्दरी, गिरीका नाम्ना, रमणीया अभवत्। तस्य वीर्यवान् पुत्राः, पञ्च, समबलाः; राजा तान् पृथग् पृथग् देशेषु अधिपान् कृतवान्। वासोः पत्नी गिरीका, यदा कालः अभवत्, गर्भाय इच्छा प्रकटयामास। स्नात्वा, शुद्धा, गर्भधारणाय सिद्धा अभवत्। तस्मिन्नेव दिने, पितरः राज्ञे ऊचुः—‘मृगयायाः गच्छ।’ राजा तद् श्रुत्वा, पत्नीं स्मरन्, तस्याः रजःकाले स्थितायाः चिन्तयामास। पितृवचनं प्रमाणीकृत्य, निश्चित्य, राजा मृगयायाः अगच्छत्, गिरीकां हृदयेन स्मरन्। वनवासे स्थितः, राजर्षिः तां तेजस्विनीं स्त्रीं हृदयेन स्मरन्, अत्युत्तमसौन्दर्ययुक्तां, लक्ष्मीसदृशीम्। तस्य स्मरणेन, रजःकाले, वीर्यं स्रवितम्; तद् त्वरया वटपत्रे पतितं राजा गृहीतवान्। राजा चिन्तयामास—‘मम वीर्यं व्यर्थं स्रवितम्; कथं न नश्येत्?’ रजःकालं ज्ञात्वा, राजा निश्चितवान्—‘मम वीर्यं सदा फलदायकम्, न संशयः।’ सः तद् प्रियतमायाः प्रेषयितुं निश्चितवान्। रजःकाले, तस्याः समयं ज्ञात्वा, राजा तद् वटपत्रे स्थापयित्वा, शुद्धीकृत्य, प्रेषयामास। समीपस्थितं श्येनं ब्राह्मणं संबोध्य, राजा ऊचुः—‘एतत् गृहीत्वा, भाग्यवत्, शीघ्रं मम गृहम् गच्छ।