काले गच्छति, दशमे मासे सम्प्राप्ते, मत्स्यरूपिणीं तां रम्यां मीनां जालस्थो मीनपः जग्राह। स मीनपः शीघ्रं तस्या उदरं छित्त्वा, तस्मात् मानुषरूपिणौ द्वौ प्रादुरभवताम्। तत्र एकः सुष्ठु सुन्दरः कुमारः, अन्यया सुन्दरमुख्या कन्या अपि जाताः। तदद्भुतं दृष्ट्वा स मीनपः विस्मयाविष्टः अभवत्। ततः स राज्ञे निवेदयामास यथाऽस्मात् मीनात् द्वौ शिशू जातौ। राजा अपि तं शुभलक्षणं कुमारं विस्मितचित्तः स्वगृहम् अनयत्। स राजा मत्स्यनामकः धर्मात्मा सत्यवाग् वासोः सुतः स्वपितुरिव पराक्रमी महाबलश्चासीत्। वासुना तु कालिकानाम्नी कन्या मीनपाय दत्ता। सा कालि, मत्स्योदरी च इति प्रसिद्धा बभूव। सा च जनसमाजे मत्स्यगन्धेति ख्यातिं प्राप्तवती, सा शुभलक्षणा वासवी मीनपस्य गृहे वर्धिता। तदनन्तरं मुनयः ऊचुः—"अद्रिका नाम अप्सराः कस्यचित् मुनिना शप्त्वा मीनरूपिणी जाता, सैव मीनपेन छिन्ना हता च भुक्ता च। ततः सा अप्सराः किम् अभवत्? कथं शापः समाप्तः? कथं सा स्वर्गमवाप्तवती?" सूत उवाच—"सा मुनिना शप्त्वा विस्मिता दुःखिता च बभूव, रुदती मुनिम् स्तोतुं प्रवृत्ता। तदा कृपया समन्विता ब्राह्मणः तां रुदतीं स्त्रियं प्राह—'मा शोचिः शुभे, शापान्तं ते वक्ष्यामि। मम कोपेन त्वं मत्स्ययोनिं प्राप्ता; द्वौ मानुषौ सुतौ प्रसूय, ततः शापात् विमुक्ता भविष्यसि।' इति उक्त्वा सैव नदीजलस्थे मत्स्यरूपम् अवाप्तवती। द्वौ शिशू प्रसूय सा मृत्वा शापात् विमुक्ता। मत्स्यरूपं त्यक्त्वा दिव्यस्वरूपं पुनः प्राप्तवती, शापसमाप्त्या सा तेजस्विनी दिव्यान् मार्गान् प्रवव्राज। एवं शुभमुखी मत्स्यगन्धा कन्या जाता, मीनपस्य गृहे सुपुत्रवत् वर्धिता। सा वासवी मत्स्यगन्धा कन्या जात्वा कार्याणि कुर्वती परमतेजस्विनी बभूव।" **व्यासस्य जन्म** सूत उवाच—एकदा तीर्थयात्रायाम् महर्षिः पराशरः तेजस्वी कालिन्द्याः शुभतीरे समागतः। स तत्र भोजनं कुर्वाणं मीनपम् उवाच—"मां पारं कालिन्द्याः नावया गच्छय।" मीनपः तस्य वचनं श्रुत्वा, तदा सुतां चारुहासिनीं मत्स्यगन्धां सम्बोध्य—"वत्से, एष ऋषिः पारं गन्तुम् इच्छति; त्वं एनम् नावया पारं नय।" पितुर्वचनेन मत्स्यगन्धा, या वासवी अपि, तं मुनिं नावायाम् उपवेश्य नदीमत्यारोपयत्। सूर्यतनया नदीमध्ये गच्छन्तौ, दैवयोगात् स मुनिः तस्या मनोहरदृष्टिं दृष्ट्वा कामेन पीडितः अभवत्। तस्या यौवनं दृष्ट्वा, स ऋषिः तां गन्तुम् इच्छन्, दक्षिणहस्तेन तस्या दक्षिणहस्तं स्पृष्टवान्। सा कृष्णलोचना प्रथमं स्मित्वा प्रोवाच—"किं एषः आचारो भवतः कुलस्य, विद्यायाः, तपसश्च? भवान् वसिष्ठवंशसम्भूतः, धर्मज्ञः, गुणशीलः; कथं कामवशात् माम् एवमिच्छसि? मानुषत्वं दुर्लभं, तत्र च ब्राह्मणत्वं विशेषतः; भवान् कुल, आचार, विद्यया श्रेष्ठः, धर्मज्ञः, कथं माम् अपस्मृत्य, मत्स्यगन्धिनीं, इच्छसि? किं शुभलक्षणं मम देहे पश्यसि, यत् माम् इच्छसि? कामवशात् आगतः, किं स्वधर्मं न पश्यसि?" सा चिन्तयामास—"अहो, अयं ब्राह्मणः मन्दधीः, मम हस्तग्रहणे प्रवृत्तः, कामबाणैः विद्धमना, कोऽपि प्रतिरोधुं न शक्नोति।" ततः सा कन्या मुनिम् उवाच—"स्वधीर्यं कुरु, भगवन्; अहम् त्वां पारं नयामि।" सूतः उवाच—तस्याः हितवचनं श्रुत्वा, पराशरः तस्याः हस्तं मुमोच, पारं प्राप्तः स्थितवान्। ततः कामवशेन स मुनिः मत्स्यगन्धिनीं गृहित्वा, सा कम्पमाना तं प्राह—"मम गन्धः दुर्गन्धः, भगवन्; कथं त्वं न लज्जसे? समरूपयोः संगः सुखदः।" तदा स मुनिः तां दिव्यगन्धयुक्तां, सुगन्धां, मनोहारीं चकार। तस्याः गात्रे मृगमदगन्धं दत्त्वा, स कामपीडितः तस्याः दक्षिणहस्तं गृहीत्वा तस्थौ। सा शुभेच्छा सती सत्यवती प्रोवाच—"भगवन्, जनः च पितरः च तटस्थाः पश्यन्ति। पशूनां यथा संगः, तथा प्रकटं न रोचते; रात्रौ संगः विहितः, न दिवा; जनाः दिवा संगं दोषाय मन्यन्ते। कामं निगृह्य, क्षमस्व; लोकनिन्दा दुःसहा।" तस्या युक्तवचनं श्रुत्वा, स मुनिः स्वतेजसा तत्रैव महत्तमं तिमिरं सृष्टवान्; तिमिरे समुत्पन्ने, तटं गाढान्धकारे निमग्नम् अभवत्।