धार्मिको युधिष्ठिरः भीमसेनं प्रति सस्नेहम् इत्युक्तवान्—“त्वदीयेन कृपया, स्थिरव्रत, वयम् विराटगृहे जीवित्ववन्तः, सर्वे च वयं महाबलिनं मत्स्यं सेवकत्वेन उपासामहे। यदि त्वं न अभूः महाराज्ञी, कथं नाशः निवारितः स्यात्? अहं विराटस्य पाचकः अभवं, मागधं हत्वा। किम् विजयी बृहन्नला बालस्य नर्तकी कथं जातः? वज्रभृतः पुत्रः स्त्रीरूपं धारयन्, महाबलः सन्। गाण्डीवेन शोभितः हस्तः कङ्कणैः भूषितः अभवत्; मानुषरूपं गृहीत्वा, किमतः दुःखतरं अस्ति? केशेषु वेणीकृत्य, नेत्रयोः अञ्जनं दृष्ट्वा, शस्त्रं समादाय शीघ्रं छिनद्मि—अन्यथा सुखं नास्ति। राजानं अप्रष्ट्वा, गृहे अग्निं स्थापितवान्; दग्धुम् इच्छन्, दुष्टबुद्धिः पुरोचनः दग्धः। कीचकाः सर्वे नृपतेः अनुमतिं विना हताः; न तु सर्वे धृतराष्ट्रपुत्राः स्वदारैः सह हताः। राजन्, त्वदीया प्रमादः गन्धर्वेभ्यः अस्मान् विमुक्तवान्; दुर्योधनादयः शत्रवः अपि बद्धाः। अद्य त्वं दुर्योधनस्य हिताय द्रव्यं दातुम् इच्छसि; राजन्, अहं न दास्यामि, यद्यपि त्वया बहुधा प्रेरितः। एवं उक्त्वा भीमः त्रिभिः परिवृतः निर्गतः; धर्मपुत्रः धर्मात्मा धृतराष्ट्राय विपुलं द्रव्यं दत्तवान्। सः पुत्राणां तदनुसारं क्रियाकर्म अकारयत्; अम्बिकेयः धृतराष्ट्रः ब्राह्मणेभ्यः दानानि दत्तवान्। सर्वे क्रियाकर्माणि समाप्त्वा, राजा गान्धारीसहितः शीघ्रं वनं प्रविष्टः, कुन्तीविदुराभ्यां सह। सञ्जयेन विज्ञातः सः बुद्धिमान् निर्गतः; पुत्रैः निरुद्धापि शूरसेनात्मजा अगच्छत्। भीमसेनः शोकमकरोत्, अन्ये च कौरवाः; गङ्गातटात् निवृत्त्य, सर्वे हस्तिनपुरं गतवन्तः। ते जान्हव्याः तटे, पुण्ये शतयूपाश्रमे, तृणैः कुटीरं निर्माय, ध्यानपूर्वकं तपः उपतस्थुः। षड्वर्षाणि तत्र व्यतीयुः; तपस्विनः प्रयातेषु, युधिष्ठिरः वियोगदुःखात् इत्युक्तवान्—“स्वप्ने अहं मातरं वनवासिनीं दुर्बलां दृष्टवान्; पितरौ अपि द्रष्टुम् इच्छामि।” यदि सर्वे इच्छन्ति, वयं विदुरं महात्मानं, सञ्जयम् च पण्डितं द्रष्टुम् गच्छामः; एष मे मतिः। ततः भ्रातृसर्वे, सुभद्रा, द्रौपदी, विराटकन्यका, नगरवासिनश्च समागताः। पाण्डवाः मिलनलुब्धाः सर्वैः जनैः सह शतयूपाश्रमं गत्वा, सर्वान् तत्र दृष्टवन्तः। विदुरं अदृष्ट्वा, धर्मराजः अपृच्छत्—“क्व विदुरः पण्डितः?” तदा अम्बिकेयः प्रत्युवाच—“सारथिः विरक्तः, उदासीनः, निरुपाधिकः, एकाकी स्थित्वा आत्मनि नित्यं चिन्तयन् वर्तते।” द्वितीये दिवसे, गङ्गायाः कच्छे वनं गच्छन्, राजा युधिष्ठिरः तपस्विनं कृशदेहं विदुरं दृष्टवान्। तं दृष्ट्वा राजा प्राह—“त्वां नमामि, युधिष्ठिरः।” तच्छ्रुत्वा विदुरः स्थाणुवत् स्थातुम् आरब्धवान्। क्षणेन, अद्भुतं तेजः विदुरमुखात् निष्क्रान्तं, युधिष्ठिरस्य मुखे प्रविष्टम्, धर्मसाम्ययोगात्। ततोऽथ सारथिः प्राणान् त्यक्तवान्; युधिष्ठिरः अतिव्यथितः अभवत्, राजा च तस्य दाहाय व्यवस्थितः। तदा, आकर्ण्य, अशरीरवाणी व्याहरत्—“सः विरक्तः, दाहाय न योग्यः; यथेष्टं गच्छ, राजन्।” इति श्रुत्वा, भ्रातृसर्वे गङ्गायाः शुद्धे जले स्नात्वा, धृतराष्ट्राय सर्वं विस्तारतः निवेदितवन्तः। पाण्डवाः सर्वे तत्रैव आश्रमे नागरिकैः सह स्थिताः; तत्र सत्यवतीपुत्रः, नारदः च आगतवन्तः। अन्ये महर्षयः धर्मालयं प्राप्तवन्तः; तदा कुन्ती सन्निधौ स्थिताय व्यासाय शुभलक्षणाय उवाच— “कृष्ण, कर्णः मम पुत्रः; तं जन्मानन्तरं दृष्टवती। मम मनः महद् दुःखं प्राप्नोति; तं दर्शय, तपस्विन्।” त्वं समर्थः, भगवन्; मम कामं पूरय। गान्धारी अपि प्राह—“दुर्योधनः युद्धाय गतः; तम् अहं न दृष्टवती, महर्षे। पुत्रं दर्शय, सश्रेष्ठ, अनुजैः सहितम्।” सुभद्रा अपि प्राह—“अभिमन्युः मम जीवितात् प्रियतरः; तं द्रष्टुम् इच्छामि, सर्वज्ञ; अद्य दर्शय, तपस्विन्।” तद्वचनं श्रुत्वा, सत्यवतीपुत्रः प्राणायामं कृत्वा, नित्यां देवीम् ध्यानं चकार; सायं समये, सः महर्षिः गङ्गायाम् स्थितः। सः युधिष्ठिरप्रमुखान् सर्वान् आहूय, स्नात्वा, विश्वजननीं स्तुत्वा, तां प्रकृतिं, आत्मानन्दरूपिणीं, गुणातीतां, ब्रह्मस्वरूपिणीं, मणिद्वीपवसिनीं, देवदेवीं प्रशशंस। सृष्टिकर्ता, विष्णुः, रुद्रः, इन्द्रः, वरुणः, कुबेरः, यमः, वह्निः, कोऽपि सन्, नास्ति—तदा केवलं देवी आसीत्; तस्यै नमः। न जलं, न वायुः, न पृथ्वी, न आकाशः, न गुणाः, न इन्द्रियाणि, न मनः, न बुद्धिः, न चन्द्रः—तदा केवलं देवी आसीत्; तस्यै नमः। सर्वं जगत् चित्ते संहृत्य, सूक्ष्मदेहगुणसंयुक्तं लयं नीत्वा, एकाकिनी स्वेच्छया स्थितवती; तां केनापि विवेकिना अपि न ज्ञायते। एवं धर्मराजस्य नेतृत्वे पाण्डवाः, मातरः, भ्रातरः, अन्ये च सर्वे, व्यासस्य कृपया, देवीं स्तुत्वा, भगवत्याः अनुग्रहेण प्रियजनदर्शनस्य अद्भुतं सौभाग्यं प्राप्तवन्तः।