धृतराष्ट्रः अम्बिकायाः पुत्रः, पुत्राणां निधनानन्तरं शास्त्रविहितेन विधिना तेषां श्राद्धकर्माणि कृत्वा विप्रेभ्यः दानानि अदात्। सर्वेषां कर्मणां समाप्तौ सः राजा गान्धारीसहितः शीघ्रं वनं प्रविवेश, कुन्त्या च विदुरेण च सह। सञ्जयेन तु ज्ञातः सः प्राज्ञः निर्गतः; शूरसेनस्य कन्या, पुत्रैः निरोध्यमाना अपि, तत्र गतवती। भीमसेनः तथा अन्ये कौरवाः विलपन्तः, गङ्गातटात् प्रत्यागत्य हस्तिनापुरं जग्मुः। ते तु जह्नव्याः तटे शुभे शतयूपस्य आश्रमे गत्वा तत्र काष्ठनिष्कुटं निर्माय, तृणैः कुटीरं कृत्वा, एकाग्रचित्ताः तपः उपजग्मुः। षट् वर्षाणि तत्र व्यतीतानि; तत्र तपस्विनां निर्गमने, युधिष्ठिरः वियोगदुःखात् एवं वचनम् अब्रवीत्—स्वप्ने मम मातरं कुन्तीम्, दुर्बलां वनवासिनीं च दृष्टवान्; पितरौ च द्रष्टुम् इच्छामि। यदि भवद्भिः इच्छ्यते, वयं सर्वे विदुरं महात्मानं, सञ्जयं च प्राज्ञं द्रष्टुम् गच्छामः—एष मम मतिः। ततः सर्वे भ्रातरः, सुभद्रा, द्रौपदी, विराटकन्या, नगरवासिनश्च समागताः। पाण्डवाः, सन्दर्शनलालसाः, सर्वैः जनैः सह शतयूपाश्रमम् आगत्य तत्र सर्वान् अदृश्यन्। तत्र विदुरस्य अदर्शनात् धर्मराजः पप्रच्छ—"क्व विदुरः प्राज्ञः?"—अम्बिकायाः पुत्रः प्रत्युवाच। "सारथिः सः विरक्तः, उदासीनः, निरुपाधिः, एकान्तवासी, आत्मनि एव नित्यं चिन्तयन् चरति।" द्वितीयदिने, युधिष्ठिरः गङ्गायाः तटे वनान्तरे, कृशं तपसि स्थितं विदुरं अपश्यत्। तं दृष्ट्वा राजा अवदत्—"त्वां नमामि, युधिष्ठिरः अस्मि।" इति श्रुत्वा विदुरः स्थाणुवत् स्थितः। तदा किञ्चित्क्षणेन अद्भुतं तेजः विदुरस्य मुखात् निष्क्रान्तं, युधिष्ठिरस्य मुखे प्रविष्टम्, धर्मस्वरूपत्वात्। ततः सः सारथिः प्राणान् त्यक्तवान्; युधिष्ठिरः महद् शोकम् अनुभूय, तस्य दाहाय यत्नम् अकरोत्। तदा दिव्यः शब्दः श्रुतः—"सः विरक्तः, दाहार्थं न योग्यः; यथेष्टं गच्छ, राजन्।" इति। ततः सर्वे भ्रातरः गङ्गायाः शुद्धे जले स्नात्वा, सर्वं यथावृत्तं धृतराष्ट्राय निवेदयन्। पाण्डवाः सर्वे तत्रैव आश्रमे नगरवासिभिः सह स्थिताः; तत्र सत्यवत्याः पुत्रः व्यासः, नारदश्च आगतौ। अन्ये अपि महर्षयः धर्मस्य निकेतनं समुपाजग्मुः। तदा कुन्ती व्यासं प्रस्थितं, शुभदर्शनं, अवदत्—"कृष्णः कर्णः मम पुत्रः; जननान्ते तं दृष्टवती अस्मि। मम चित्तं महद् दुःखम् अनुभवति; तं द्रष्टुम् इच्छामि, तपस्विन्। त्वम् समर्थः, भगवन्; मम वाञ्छां पूरय।" गान्धारी अपि अवदत्—"दुर्योधनः युद्धाय गतः; तं न दृष्टवती अस्मि, महर्षे। तम् अपि तस्य अनुजान् सहितं दर्शय।" सुभद्रा अवदत्—"अभिमन्युः महावीर्यः मम प्राणादपि प्रियः। तम् अद्य द्रष्टुम् इच्छामि, सर्वज्ञ।" तेषां वचः श्रुत्वा सत्यवत्याः पुत्रः प्राणायामं कृत्वा, नित्यां देवीं ध्यात्वा, सायंतनसमये गङ्गातटे स्थितः। तत्र युधिष्ठिरादीन् सर्वान् आहूय, स्नात्वा जगन्मातरं स्तुत्वा, ताम् उपास्ते। सः तां प्रकृतिं, आत्मानन्दरूपिणीं, गुणातीतां, देवानां देवीम्, ब्रह्मस्वरूपिणीं, मणिद्वीपवासिनीम् इति स्तौति। "यदा न ब्रह्मा, न विष्णुः, न शम्भुः, न इन्द्रः, न वारुणः, न कुबेरः, न यमः, न अग्निः आसन्—तदा केवलं त्वमेवासि, देवी, तां नमामि। यदा न आपः, न वायुः, न पृथिवी, न नभः, न गुणाः, न इन्द्रियाणि, न मनः, न बुद्धिः, न चन्द्रः—तदा केवलं त्वमेवासि, देवी, तां नमामि। त्वया मनसि सर्वं जगत् संहृत्य, लयावस्थायां गुणसूक्ष्मशरीरं संहृत्य, स्वेच्छया स्थास्यसि; त्वां न केनचिदपि विज्ञायते।" "इदं जगत् मृतानां दर्शनाय मां याचते; अहं न समर्थः, जननि—त्वं शीघ्रं मृतान् दर्शय।" इति। सुतः उवाच—एवं स्तूयमाना सा जगन्मोहिनी, विश्वेश्वरी, दिव्याः सर्वान् स्वर्गात् आहूय मृतराजान् प्रादर्शयत्। कुन्ती, गान्धारी, सुभद्रा, विराटकन्या च दृष्ट्वा, पाण्डवाः स्वजनान् पुनरागतान् विलोक्य हृष्टाः अभवन्। ततः व्यासेन विमुक्ताः, सर्वे देवीं जगन्मोहिनीं स्मृत्वा, अद्भुतमायामिव बभूवुः। अनुज्ञां लब्ध्वा, पाण्डवाः ऋषयश्च निर्गत्य, राजा मार्गे व्यासकथां कथयन् नागपुरं प्राप। तृतीयदिने, सुतः उवाच—धृतराष्ट्रः राजा दार्याः सह, कुन्त्या च सहितः, दावाग्निना वने दग्धः। सञ्जयः तीर्थयात्रां कृत्वा राजानं परित्यज्य गतः; इति नारदात् श्रुत्वा युधिष्ठिरः शोकाकुलः अभवत्। षट्त्रिंशद्वर्षाणि कौरवविनाशात् समतीतानि, सर्वे यादवाः प्रभासे ब्राह्मणशापात् विनष्टाः। मद्यपानं कृत्वा मत्ताः, परस्परं युद्ध्यन्तः, ते महात्मानः बलरामकृष्णयोः साक्षात् समक्षं नष्टाः। रामः देहम् उत्सृज्य, कृष्णः कमललोचनः ब्राह्मणशापं पूरयन्, व्याधबाणेन विद्धः, श्रीहरिरूपेण स्वधाम गतः।