यदा स बालः एकादशे वर्षे प्राप्तः, तदा कुलपुरोहितः तं यथायोग्यं विद्याम् उपादिशत्, स च तत् सम्यक् अवाप। ततः कृपाचार्यः तस्मै धनुर्वेदस्य सम्पूर्णं शास्त्रं यथासम्भाव्यं उपदिदेश, यथा द्रोणः अर्जुनाय तथा भार्गवः कर्णाय। स तु विद्याम् अधिगम्य, बलवान् अभूत्, अजेयः च; धनुर्वेदे च वेदेषु च निपुणः, परमसत्यविज्ञः अभवत्। धर्मशास्त्रार्थविशारदः, सत्यम् भाषमाणः, आत्मनिग्रहवान्, स धर्मपुत्रस्य यथा राज्यं शशास, तथा धर्मपूर्वकं राज्यं पालयामास। ततः काशिराजः सुवर्णवर्मा नाम्ना, तस्य सुन्दरीं कन्यां, रूपेण दीप्तां, परीक्षितः पुत्राय ददौ। जनमेजयः तां काशिराजस्य श्यामलोचनां कन्यां लब्ध्वा, यथा पूर्वे नृपाः प्रियं प्राप्य हृष्टाः अभवन्, तथा हृष्टः अभवत्। यथा विचित्रवीर्यः सुभद्रायाम्, अर्जुनः तस्यां च, तथा स नृपः वनानि काननानि च विचरन्। तया पद्मपत्रलोचनया सह, यथा शची इन्द्रेण, तथा तस्य प्रजाः अतिसन्तुष्टाः अभवन्, सुखे च पालिताः। तस्य मन्त्रिणः स्वकार्येषु कुशलाः, सर्वाणि कार्याणि सम्यक् सम्पादयामासुः। तस्मिन्नेव काले, उत्तङ्कः नाम ऋषिः आगतः। तक्षकस्य पीडया स हास्तिनपुरं आगतः, मनसि चिन्तयन्—कः तस्य वैरं प्रतिकरोति इति। राजा परीक्षितः पुत्रः इति चिन्तयन्, स तं समीपं गत्वा उवाच—“राजन्, त्वं न जानासि यत् कर्तव्यम् अकर्तव्यम् च यथाकालम्। अद्य त्वं अकर्तव्यं करोति, कर्तव्यं न करोति; किमर्थं तव समक्षं प्रार्थये, योऽसि क्रोधरहितः, प्रयत्नरहितः च?” जनमेजयः उवाच—“मम किमपि वैरं न ज्ञातम्, न च किमपि प्रतिकृतम्; ब्रूहि, भाग्यवत्, किं वैरं वा कारणं वा अस्ति?” उत्तङ्कः उवाच—“राजन्, तव पिता दुर्जनः तक्षकः द्वारा हतः। मन्त्रिणः समावाह्य तव पितुः विनाशं पृच्छ।” मन्त्रिणः ऊचुः—“सर्पदंशेन स मृतः, ब्राह्मणस्य शापेन।” जनमेजयः उवाच—“ऋषेः शापः राज्ञः हेतुर्भूतः इति कथ्यते; किं तक्षकस्य दोषः अस्ति, तद् ब्रूहि, श्रेष्ठ ऋषे?” उत्तङ्कः उवाच—“तक्षकः कश्यपं लुब्ध्वा प्रत्यागच्छत्; तस्मात् तक्षकः तव शत्रुः वा पितुः हन्ता वा, राजन्?” तदा, पूर्वे रुरोः पत्न्याः सर्पदंशेन मृत्युर्भूतः; किन्तु ऋषिः तां न विवाहयामास, तस्य प्रियं जीवितम् पुनः प्राप्तम्। रुरुः तत्र घोरं व्रतं कृतवान्—“यः सर्पं पश्यामि, तं शस्त्रेण हनिष्यामि।” एवं व्रतं कृत्वा, रुरुः शस्त्रं गृहीत्वा भूमौ विचरन्, यत्र यत्र सर्पं पश्यति, तत्र तत्र हन्ति। एकदा वनान्तरे स भयानकं वृद्धं दुन्दुभं अपश्यत्, तं हन्तुं दण्डं उत्तोल्य समीपं गच्छति। क्रुद्धः ऋषिः तं ताडयामास, तदा दुन्दुभः उक्तवान्—“मया तव किमपि न कृतम्, ऋषे; किमर्थं मां हन्तुम् इच्छसि?” रुरुः उवाच—“मम प्रिया, जीवितस्य प्रियतमः, सर्पदंशेन मृत्युम् प्राप्ता; तस्मिन् शोकः व्रतं कृतवान्, हे सर्प।” दुन्दुभः उवाच—“अहं त्वां न दंशामि; अन्ये सर्पाः दंशन्ति। मम शरीरस्वभावात्, त्वं मां न हिंसीः।” उत्तङ्कः उवाच—तस्य मनुष्या वाणीं श्रुत्वा, रुरुः पप्रच्छ—“कः त्वं? कथं दुन्दुभः अभवः?” सर्पः उवाच—“पूर्वं ब्राह्मणः अहम्, ऋषे; मम मित्रः खगामः नाम, धर्मज्ञः, सत्यवादी, आत्मनिग्रहवान्। मूढत्वात् तं मोहयित्वा, सर्परूपेण गमयामि, अग्निहोत्रगृहे तस्य भीतिः उत्पन्ना। स भयात् कम्पमानः शापं ददौ—‘मूढ, त्वं सर्पः भव।’ अहम् तं प्रार्थयामि; स क्रोधं शमयित्वा उक्तवान्—‘रुरुना सर्पः त्वं शापात् विमुक्तः भविष्यसि।’ स उक्तवान्—‘नूनं त्वं प्रमतेः पुत्रः।’ अहम् रुरुः, सर्पः; शृणु मम परमवचनम्। ब्राह्मणस्य अहिंसा परमः धर्मः; नात्र संदेहः। सर्वत्र दया ब्राह्मणेन कार्या। यज्ञे विहाय, ब्राह्मणस्य हिंसा न उचितम्। सूतः उवाच—सर्परूपात् विमुक्तः ब्राह्मणः रुरुः अभवत्। स शापान्तं कृत्वा हिंसां परित्यज्य, ताम् कन्यां विवाहयामास; सा मृत्युम् प्राप्ता पुनः जीविता अभवत्। सर्पाणां संहारं स्मृत्वा, वैरस्य उत्पत्तिं च, त्वं तु वैरं परित्यज्य, सर्पेषु वससि। येन तव पितरं हन्तारः, तेषु क्रोधं न कृत्वा, भारतश्रेष्ठ, तव पिता आकाशे मृतः, स्नानदानादिवर्जितः। राजन्, तस्य उद्धारं कुरु, सर्पाणां हननेन। तव पितुः वैरं न ज्ञातम्, स जीवन् मृतः अभवत्। तव पितुः दारुणं दुःखं तावत् स्थास्यति, यावत् त्वं तान् न हन्ति। अम्बायाः परमदेव्याः यज्ञं कुरु, राजश्रेष्ठ। राजन्, पितुः वैरं स्मृत्वा, सर्पयज्ञं कुरु। सूतः उवाच—एवं वचनं श्रुत्वा, जनमेजयः नृपः, तस्य नेत्रात् अश्रूणि पतितानि, मनसि महद् दुःखम् अभवत्। “धिक् मे, दुर्विवेकम्, व्यर्थं कृतवान्” इति शोकितः अभवत्।