एवं संकल्पं कृत्वा, ऋषिः रुरुः शस्त्रपाणिः पृथिवीं विचरन् यत्र यत्र सर्पान् ददर्श तत्र तत्र तान् हन्तुम् आरब्धवान्। कदाचित् वनान्तरे घोरं वृद्धं दुन्दुभं दृष्ट्वा, तं प्रति गत्वा दण्डमुत्क्षिप्य तस्य वधाय उद्यतः। कोपेन स ऋषिः तं ताडयितुम् उद्यतः, तदा स दुन्दुभः वाचमब्रवीत्— "मया ते किं दुष्कृतं कृतम्, हे मुनि? किं मां हन्तुम् इच्छसि?" रुरुः प्रत्युवाच— "मम प्राणसमाः प्रिया सर्पदष्टा मृतवती; तस्य शोकात् अहं सर्पवधव्रतम् अकरवम्, हे सर्प।" तदा दुन्दुभः उवाच— "नाहं त्वां दंशामि; अन्ये सर्पा दंशकाः सन्ति। मम शरीरणिमित्तम् त्वया न हिंसनीयः।" एवं मानुषीं मधुरां वाचं तेन सर्पेण श्रुत्वा रुरुः पप्रच्छ— "कः त्वं? कथं वा दुन्दुभः अभवः?" स सर्पः उवाच— "पूर्वं ब्राह्मणः अहम् आसीम्, मम सुहृद् खगमः नाम ब्राह्मणः धर्मज्ञः सत्यव्रतः जितेन्द्रियश्च। मया मूढभावेन तं मोहयित्वा सर्परूपेण तिर्यग्गामितां प्राप्तवान्, अग्निहोत्रगृहे तस्य भीतिं जनितवान्।" "स भीतः कम्पमानः मां शशाप— 'मूढ, त्वं सर्पः भव।' अहम् अत्यन्तं प्रार्थयित्वा तस्य क्रोधशान्त्यर्थं याचितवान्। तदा स श्रेष्ठो ब्राह्मणः किंचित् शममुपेत्य अब्रवीत्— 'रुरुणा त्वं शापात् विमुक्तः भविष्यसि, हे सर्प।' स एव च मम प्रामाण्यं साक्षात्कृतवान्— 'नूनं त्वं प्रमतेः पुत्रः।' अहं रुरुः, सर्पः; मम परमार्थवचनानि शृणु।" "अहिंसा ब्राह्मणानां परमं धर्मः; एष विषयो न संशयः। सर्वत्र दयां ब्राह्मणः कुर्वीत। यज्ञविघ्नं विना हिंसा ब्राह्मणस्य न उचितम्।" सूतः उवाच— सः ब्राह्मणः सर्पयोनिरेव विमुक्तः सन् रुरुः अभवत्। शापसमाप्त्यनन्तरम्, हिंसां परित्यज्य, रुरुः तां कन्यां परिणीतवान्; सा मृतापि पुनरुत्थिता। सर्वसर्पवधस्मरणात् जातं द्वैषम् अपि स्मरन्, रुरुः द्वेषं परित्यज्य सर्पेषु निवसति। येन पितरं हत्वा न कोपः जातः; तस्य पितरमपि आकाशे मृतं, न स्नानदानादिभिः पूजितम्। राजन्, त्वया पित्रोः उद्धारः कर्तव्यः, सर्पवधेन। पित्रोः वैरं स न जानाति, स जीवन्नेव मृतः। तव पितुः दुःखं यावत् सर्पान् न हन्ति, तावत् तिष्ठति। तस्मात्, अम्बायै परमे देव्यै यज्ञं कुरु, हे राजेन्द्र। महाबाहो, पितुर्वैरं स्मृत्वा सर्पसत्रं समाचर।" सूतः उवाच— एतद्वचनं श्रुत्वा जनमेजयः राजा अश्रुपूर्णलोचनः सन्तप्तचित्तः अभवत्। सः चिन्तयामास— "धिगस्तु माम्, दुर्बुद्धिं, व्यर्थकर्माणं। मम पितरं घोरसर्पदुष्टं प्राप्तम्। अद्याहं सर्पसत्रं आरभ्य पित्रे प्रायश्चित्तं करिष्यामि।" "अग्नौ दीप्ते सर्पान् निःसंशयं हत्वा, सर्वान् मन्त्रिणः आहूय, एतद् अब्रवीत्— 'श्रेष्ठमन्त्रिणः यथायोग्यं यज्ञसामग्रीम् आराधयन्तु। गङ्गातटे शुद्धभूमिं ब्राह्मणैः सह चिह्नयन्तु।'" "'शतस्तम्भयुक्तं सुविस्तीर्णं यज्ञमण्डपं निर्माय, आज्यं च सम्यग् यजमानार्थं स्थापयन्तु। महत् सर्पसत्रं आयोज्यं, तत्र तक्षकः पशुः भविष्यति, उत्तङ्कः ऋत्विक्। वेदविदः सर्वान् ब्राह्मणान् शीघ्रं आह्वयन्तु।'" सूतः उवाच— मन्त्रिणः राजाज्ञया सर्वं यथाविधि कृतवन्तः। सर्वे यज्ञसामग्रीः, विस्तीर्णं वेदीं च निर्माय, हवनसमये तक्षकः सर्पाणां मध्ये पलायितः। स भीतः इन्द्रं प्रार्थयामास— "मां रक्ष।" तं सान्त्वयित्वा इन्द्रः स्वसिंहासने उपवेश्य भयमुक्तिं दत्तवान्। "मा भैः, सर्प," इत्युक्त्वा तस्मै परित्राणं दत्तम्। तक्षकस्य इन्द्राश्रयज्ञात्या ऋषिरपि तस्मै आश्वास्य परित्राणम् अकरोत्। उत्तङ्कः तु उद्विग्नः इन्द्रं आह्वयामास; तस्मिन्नेव काले तक्षकः यायावरवंशसमुत्थितं कश्चन ऋषिं स्मृतवान्। आस्तीकः नाम धर्मनिष्ठः ऋषिः, जरत्कारोः पुत्रः, तत्र समुपेत्य, बालः जनमेजयम् स्तुत्वा तिष्ठति। राजा तं विद्वांसं बालं दृष्ट्वा सुस्वागतं कृत्वा, यथेष्टं वरं प्रार्थयितुं प्राह। स भाग्यवान् आस्तीकः प्रार्थितवान्— "एष महायज्ञः निरोध्यताम्।" प्रतिज्ञया बद्धः राजा पुनः पुनः प्रार्थितः। तदा मुनिवचनेन सर्पाहुति विरम्य, वैशम्पायनः विस्तरेण भारतं प्रव्याहरत्। एवं कथां श्रुत्वापि, राजा यथेष्टं शान्तिं न प्राप; सः व्यासं पप्रच्छ— "कथं शमं प्राप्नुयाम्?" "मम मनः तीव्रकामा तप्यते; किं कर्तव्यं ब्रूहि। मम पितरं दुर्भाग्यवशात् तक्षकः हत्वा।" "क्षत्रियाणां युद्धे मृत्युः श्रेष्ठः, हे व्यास, युद्धे वा गृहे वा स्वकाले। मम पिता न युद्धे मृतः; आकाशे असहायः विनष्टः। हे सत्यवत्याः पुत्र, तस्य शान्त्युपायं वद।" "कथं मम पितुः पतितस्य दुःखात् शीघ्रं स्वर्गलाभः स्यात्?" सूतः उवाच— एवं वचः श्रुत्वा, व्यासः सत्यवत्याः सुतः तत्र सभायां राजानं प्रति वाक्यमब्रवीत्।