धर्मनिष्ठः महर्षिः आस्तीकः, जरत्कारु-मुनेः पुत्रः, तत्र आगतः। स बालकः जनमेजयम् प्रशशंस। राजा जनमेजयः तं विद्वांसं बालकं दृष्ट्वा आदरं प्रदत्तवान्, सम्मान्य च तं यथायोग्यं सत्कारं कृत्वा, यद् इच्छसि तत् वरं याचस्व इति उक्तवान्। तदा भाग्यशाली आस्तीकः याचितवान्—"एष महायज्ञः निवर्तितः भवतु।" राज्ञः प्रतिज्ञया बद्धः सः पुनः तेनैव प्रकारेण याचितः। मुनेः वाक्यं श्रुत्वा, राजा नागयज्ञस्य आहुतीं स्थगितवान्। ततः वैषम्पायनः विस्तरेण भारतं कथितवान्। एवं भारतं श्रुत्वापि, राजा यथेष्टं शान्तिं न प्राप्तवान्। तदा जनमेजयः व्यासं पप्रच्छ—"कथं अहं शान्तिं प्राप्नुयाम्?" सः व्यासं उवाच—"मम मनः तीव्रं कामेन दह्यते; किं कर्तव्यं वद। मम दुर्भाग्यः पिता परिक्षित्सुतेन हतः।" पुनः उवाच—"क्शत्रियाणां युद्धे मृत्युः श्रेयः—युद्धे वा, व्यास, गृह एव वा विधिना।" "मम पिता युद्धे न मृतः, सः आकाशे असहायः निधनं गतः। सत्यवतीपुत्र, तस्य शान्त्यर्थं साधनं वद।" "कथं मम पिता, दुःखितः पतितः, शीघ्रं स्वर्गं गच्छेत्?" सूतः उवाच—राज्ञः वचनं श्रुत्वा, सत्यवतीपुत्रः व्यासः सभायां तं उवाच। व्यासः उवाच—"राजन्, शृणु; पुरातनं गोपनीयं अद्भुतं पुराणं भगवतं कथयामि, यः बहुशः कथाभिः पुण्यः।" "पूर्वं एतत् पुत्राय शुकाय उपदिष्टम्; अधुनैव, राजन्, तुभ्यं मम परमं रहस्यं कथयामि।" "एतत् श्रवणेन धर्मार्थकाममोक्षाः साध्यन्ते; सर्वदा शुभं सुखं च ददाति, सर्वशास्त्रसारं च।" जनमेजयः उवाच—"कस्य पुत्रः एष आस्तीकः? किमर्थं सः यज्ञनिरोधाय आगतः? नागरक्षणे तस्य किम् उद्देश्यः, भगवन्?" "एतत् विस्तरेण कथय, भगवन्; सम्पूर्णं पुराणं च विस्तरेण कथय, पुण्यात्मन्।" व्यासः उवाच—"जरत्कारु-ऋषिः, शान्तः, गृहस्थाश्रमं न प्रविष्टवान्। वनं गतः, तत्र पितृणः पाताले लम्बमानान् दृष्टवान्।" "ते पितरः तं ऊचुः—'कुरुपुत्र, पत्नीं गृहाण; अन्यथा वयं तुष्टिं न प्राप्नुयाम्। यदि पुत्रः सदाचारः भवेत्, दुःखात् मुक्ताः स्वर्गं गच्छेम।'" "ऋषिः प्रत्युवाच—'यदा मम तुल्या पत्नीं प्राप्तवान्, यं अन्वेष्य, या सत्या पतिव्रता, तदा गृहस्थाश्रमं आरभ्ये। सत्यं वदामि, पितरः।'" एवं उक्त्वा, द्विजः जरत्कारुः तीर्थयात्रायै निर्गतः। तस्मिन्नेव काले, कद्रू नागान् शापितवती—"अग्नौ पतन्तु।" ततः कश्यपस्य पत्न्यौ, कद्रू विनता च, सूर्यस्य रथस्थं अश्वं दृष्ट्वा, परस्परं संवादम् अकुर्वताम्। तदा कद्रू विनताम् उवाच—"प्रिय, अस्य अश्वस्य वर्णः कः? सत्यं शीघ्रं वद।" विनता उवाच—"एष अश्वराजः श्वेतः। तव मतं किम्? त्वं अपि वर्णं वद, ततः शपथं कुर्मः।" कद्रू उवाच—"मम मतं—अयं अश्वः कृष्णवर्णः, सुहासिनी। आगच्छ, दिव्यं शपथं कुर्मः; यो जयति, सः स्वामी; यो पराजितः, सः सेवकः।" सूतः उवाच—कद्रू सर्वान् नागपुत्रान् आज्ञापयामास—"अश्वस्य कायं यथाशक्यं कृष्णं कुरुत।" केचन तस्याः आज्ञां न मानितवन्तः, तदा तान् शप्तवती—"जनमेजयस्य यज्ञे अग्नौ पतिष्यथ।" अन्ये नागाः मातृप्रीतये अश्वस्य पुच्छे शरीरं आवृत्य, अश्वं कृष्णच्छायं कृतवन्तः। ततः, उभे भगिन्यौ संयुक्त्य अश्वं द्रष्टुं गतवत्यौ; अश्वं कृष्णच्छायं दृष्ट्वा, विनता अत्यन्तं शोकिता। तस्मिन्नेव काले, गरुडः, महाबलः पुत्रः, आगतः। मातरं दुःखार्तां दृष्ट्वा, सर्पभक्षकः गरुडः पप्रच्छ—"माते, किमर्थं त्वं शोकिता? जीवतः पुत्रस्य, सूर्यरथचालकस्य च, तव अश्रु किम्?" "त्वं शोकिता, तव जीवने कः अर्थः, सुनेत्रे? पुत्रस्य कः लाभः, यदि माता दुःखिता?" "कारणं वद, माते; तव दुःखं निवारयिष्यामि।" विनता उवाच—"सपत्न्याः सेविका भवितव्या अस्मि, पुत्र; वद किम् अन्यत्, व्यथिता अस्मि।" "मम आज्ञा—'वाहय माम्,' इति; ततः दुःखिता अस्मि, पुत्र।" गरुडः उवाच—"यत्र यत्र सापत्नी इच्छति, तत्र तव वाहनं करिष्यामि।" "मा शुचः, भगवति; अहं तव चिन्तां निवारयिष्यामि।" व्यासः उवाच—एवं उक्ता विनता कद्रू-समीपं गता। मातुः दास्यं निवारयितुं, महाबलः गरुडः तां च पुत्रं च समुद्रतीरं प्रापयामास। गरुडः मातरं उवाच—"माते, नमः। कद्रूदास्यं कथं निःसंशयं निवारयामि?" कद्रू उवाच—"स्वर्गस्थं अमृतं बलात् आनय, तद् नागपुत्रेभ्यः दत्त्वा, शीघ्रं तव दुर्बलां मातरं मुक्त्वा।" व्यासः उवाच—एवं उक्तः, गरुडः शीघ्रं इन्द्रलोकं गतः; युद्धं कृत्वा, श्रेष्ठः पक्षी अमृतकलशं गृहीत्वा आगतः। अमृतं आनयित्वा, वैनतेयः मातरं दत्तवान्; तेन विनता दास्याद् मुक्ताभूत्। नागाः स्नानाय गताः, इन्द्रः अमृतं हरितवान्; वैनतेया बलात् मातुः दास्यं निवारितम्। तत्र कुशः विस्तारितः, तं नागाः जिह्वया स्पृष्टवन्तः; तेन यः नागः द्विजिह्वः, सः कुशाग्रस्पर्शात् एवं अभवत्। इति एषा कथा, धर्म, भाग्य, शाप, मातृभक्तिः, गरुडस्य वीर्यं च, यथाक्रमं भगवत्पुराणे वर्णिता।