करुणया प्रेरितः गोभिलः दुःखितं देवदत्तं प्रति उवाच—"तव पुत्रः मूढः सन् अपि, बुद्धिमान् अपि भविष्यति।" इति। तेन वरं लब्ध्वा, स द्विजश्रेष्ठः प्रसन्नचित्तः, विधिवत् कर्म समाप्त्य ब्राह्मणान् यथान्यायं विसर्जयामास। कालेन तस्य धर्मपत्नी रूपवती सती गर्भवती बभूव; सा च रोहिण्याः सदृशी, कालेन पुत्रं प्रसूतवती। ततः स द्विजः गर्भाधानादिकानि संस्काराणि परम्परानुसारं, पुत्रोत्पादकं च कर्म, अलंकरणादिकं च, विधिवत् अकारयत्। स वेदविहितं जातकर्म चूडाकर्म च सम्यक् कृत्वा, हर्षेण दानानि दत्त्वा, कर्मफलसिद्धिं मन्यते स्म। शुभे दिने, उत्तमयोगे, रोहिण्याः सदृशो गुणैः पुत्रः जातः; तस्य जातकर्मादिकं सम्यक् कृतम्। पुत्रदर्शनानन्तरं नामकरणसंस्कारः कृतः; प्राचीनानुसारं तस्मै "उतथ्य" इति नाम दत्तम्। ततोऽष्टमे वर्षे, पुण्ये दिने, तस्य उपनयनं पित्रा विधिवत् कृतम्। आचार्यः व्रतम् अनुष्ठाय वेदाध्ययनं तं शिष्यं उपदिशत्, किन्तु उतथ्यः शुष्कः सन् न किञ्चिद् उवाच, विमूढवत् मौनमेव आस्थितः। पितरि पुनः पुनः शिक्षयति अपि, स बालः जडवत् स्थित्वा, न पाठं गृह्णाति स्म; तस्मात् पितुः दुःखम् अभवत्। स द्वादशवर्षे अपि, नित्याभ्यासेन अपि, न वेदकर्म न सन्ध्यादिकं सम्यक् कर्तुं शक्तः। लोकैः सर्वत्र, ब्राह्मणैः तपस्विभिः च, तस्य मूढत्वस्य वार्ता प्रसृता। यत्र यत्र स ऋषिः गच्छति, तत्र तत्र जनाः तम् उपहसन्ति; पितरौ च मातरश्च तं पुत्रं मूढत्वात् तुदतः, कटुवचनैः तिरस्कुर्वन्ति। जनैः, बन्धुभिः, पितरौ च उपहृतः, स ब्राह्मणः वैराग्यं प्राप्य, वनं गतः। पितरौ ऊचतुः—"अन्धः खञ्जः वा सुतः श्रेयः, मूढः तु न शुभदः"—इति; एवं स वनं प्रविष्टः। गङ्गातटे रम्ये स्थले स उत्तमं कुटीरं निर्माय, फलमूलाशनव्रतम् आलम्ब्य, तत्रैकचित्तः वसति स्म। कठोरं नियमं कृत्वा, "न कदापि मिथ्यावदिष्यामि" इति प्रतिज्ञाय, तस्मिन्नेव रम्ये आश्रमे, ब्रह्मचर्यव्रते स्थितः। इदानीं सत्यव्रतस्य चरित्रं प्रवर्तते। लोमशः उवाच—स न वेदाध्ययनं, न पाठं, न देवताध्यानं, न पूजनं जानाति। न च पूजार्थं आसनं, न प्राणायामं, न प्रत्याहारं, न भूतशुद्धिं वेत्ति। न मन्त्रबन्धं, न जपं, न गायत्रीं, न शौचं, न स्नानं, न आचमनं जानाति। स न प्राणहोमं, न हविर्दानं, न अतिथिसत्कारं, न सायंप्रातः सन्ध्योपासना, न समिधाधानं, न अग्निहोत्रं जानाति। प्रातःकालं तु, यथाकथंचित् दन्तधावनं कृत्वा, शूद्रवत् गङ्गायां स्नानं करोति, मन्त्रं न पठति। वन्यफलानि सञ्चित्य, मध्याह्ने अपि, यथेष्टं खादति; स च कपटी न कदापि भोज्याभोज्यविभागं वेत्ति। तत्र वसन् सदा सत्यमेव वदति, मिथ्यावचनं न कदापि करोति; अतः जनाः तं द्विजं "सत्यव्रतः, तपस्वी" इति कथयन्ति। स न कस्यचित् हिंसां करोति, न च किमपि निषिद्धं; तत्र निर्भयः सुखेन शय्यां करोति, एवं चिन्तयन्—"कदा मम मृत्युर्भविष्यति? दुःखितोऽहं वनवासे; मूढजीवनं खलु निन्दनीयम्, मृत्युः श्रेयः।" "दैवयोगात् मूढोऽहम् अभवम्, अन्यः हेतुः नास्ति। इदानीं उत्तमं जन्म प्राप्य, व्यर्थम् अभवत्।" "यथा शोभना वन्ध्या, फलहीनवृक्षः, दुग्धहीना वा धेनुः, तथा अहम् अपि व्यर्थः जातः।" "किं दैवं दोषयामि? नूनं मम कर्मैव एवं; पूर्वेऽहं ग्रन्थं न ददामि, ब्राह्मणे महात्मनि कृतम्।" "पूर्वजन्मनि शुद्धविद्यां न दत्तवान्; तस्मात् कर्मणः प्रभावात्, अधमः कपटी द्विजः जातः।" "न तीर्थेषु तपः कृतवान्, न साधून् सेवितवान्; न ब्राह्मणान् धनैः पूजितवान्—ततः दुष्टचित्तः अभवम्।" "ऋषिपुत्राः वेदशास्त्रार्थनिपुणाः सन्ति, अहं तु कस्यचित् दैवेन सर्वथा मोहितः।" "न तपः कर्तुं जानामि—किं शुभं कर्तुं शक्यम्? मम संकल्पः अपि मिथ्या; निश्चितं शुभलाभो नास्ति।" "दैवमेव परं मन्ये; पुरुषकारस्य निन्दा, स फलहीनः। यत्नेन कृतं कर्म व्यर्थम्; सर्वं दैवात् एव जायते।" "ब्रह्मा, विष्णुः, रुद्रः, इन्द्रादयः देवाः अपि—सर्वे कालनियता एव; कालः हि दुस्तरः।" एवं स द्विजः दिनरात्रं तादृश्या चिन्तया युक्तः, तत्रैव शुद्धे जाह्नवीतीरे आश्रमे स्थितः। विरक्तः स तत्रैव वनान्तरे, शान्तचित्तः, कालं यापयन् वसति। एवं स शुद्धतोयवनान्तरे, पञ्चदश वर्षाणि स्वेच्छया यापयामास; न पूजां, न जपं, न मन्त्रं जानाति—केवलं वनवासं करोति स्म। जनाः केवलं तस्य दीर्घव्रतं जानन्ति; स ऋषिः अपि केवलं नामगोत्रमेव भाषते स्म। तस्य कीर्ति सर्वेषां मध्ये जाता—"अयं सत्यव्रतः न कदापि मिथ्यावदति, नक्तंदिवम्।" एकदा तत्रैव, वने, निषादः कश्चन, धनुष्कर्मनिपुणः, भीमस्वरूपः, यमसदृशः, हन्तृकर्मविशारदः, महद्वने क्रीडन्, आगतः।