श्रीविष्णुः स्वयम् एव एवमुक्तवान्—"कः सः यो लक्ष्यसंयोगं परित्यज्य मत्स्यादिषु हीनयोनिषु गच्छति? अहं तु शय्यां परित्यज्य, गरुडासनं आसाद्य, स्वातन्त्र्येण महायुद्धं करोमि। हे अजो, पुरा कदाचित् मम शिरः धनुष्कोट्याः स्खलनात् अग्रे पतितम्। तदा त्वं श्रेष्ठकारिगणेन सह अश्वशिरसं गृहित्वा पुनः संयोजितवान्। अतः अहं हयानन इति लोके प्रसिद्धः अस्मि—एषः त्वया, लोकसृजाऽपि, साक्षात् ज्ञायते। एषः जनानां मध्ये हास्यस्य विषयः जातः; यदि अहं स्वातन्त्र्येण कर्म कुर्याम्, कथं एवं स्यात्? अतः अहं न स्वतन्त्रः, सदा शक्त्यधीनः एव अस्मि। अहं तु तां शक्तिं एव निरन्तरं चिन्तयामि। हे पद्मज, अहं ततः परं किञ्चन न जानामि।" एवं भगवतः श्रीविष्णोः साक्षात् पद्मजस्य सन्निधौ उक्तवान्। तदा नारदः अपि एवमुवाच—"मामपि एवं संबोधितवान् भगवतः साक्षात्। अतः त्वमपि, हे शुभे, पुरुषार्थसिद्धये, हृदयकमले देव्या: पादपद्मं निःसंशयं पूजय। सा देवी यत् किञ्चिद् इच्छसि तत् सर्वं दास्यति।" एवं नारदेन उपदिष्टः सत्यवत्याः सुतः व्यासः भगवत्याः पादपद्मे मनः निमज्ज्य तपस्यैव पर्वतमगच्छत्। अथ सुतः ऋषिभिः पृष्टः—"हे सूत, हयाननावतारकथां श्रोतुं इच्छामः। यत् त्वया प्रोक्तं, तद् वयं महदाश्चर्यं मन्यामहे; अस्माकं मनांसि संशयसागरे निमग्नानि। कथं माधवस्य शिरः शरीरात् व्यपगतं, ततः च हयग्रीवः सर्वसृष्टिकर्ता जनार्दनः जातः? स एव भगवान् येषां सर्वेषां देवतानां आश्रयः, तं वेदः अपि वन्दते—सः आदिदेवः, जगन्नाथः, सर्वकारणकारणम्। भगवतः शिरः कथं दिव्ययोगेन छिन्नं जातम्? सर्वमेतद् विस्तारतः वद, हे विद्वन्।" सूत उवाच—"श्रूयतां भगवतः श्रीविष्णोः, देवेश्वरस्य, दीप्तिमतः चरितम्। कदाचित् जनार्दनः दशसहस्रवर्षाणि तीव्रयुद्धं कृत्वा, अन्ते श्रान्तः अभवत्। स एकस्मिन शुभस्थले कमलासनं कृत्वा, धनुः सज्यं कण्ठे न्यस्य, भूमौ उपविशत्। स लक्ष्मीपतिः धनुष्कोट्याः अग्रे भारं स्थापयित्वा, श्रान्त्वा, दिव्ययोगेन गाढं निद्रां प्रपेदे।" "ततश्च कालेन, सर्वे देवा इन्द्रपुरोगमाः, ब्रह्मणा शिवेन च सह, यज्ञकार्यसिद्धये एकत्र समागताः। ते सर्वे वैकुण्ठं गत्वा, यज्ञेश्वरं जनार्दनं द्रष्टुं प्रययुः। तत्र तं न दृष्ट्वा, ज्ञानचक्षुषा तस्य स्थितिं ज्ञात्वा, यत्र भगवान् विष्णुः तत्र अगच्छन्। तत्र तं सर्वव्यापिनं विष्णुं योगनिद्रया सुप्तं अपश्यन्, तत्रैव स्थितवन्तः।" "सर्वेषाम् उपस्थिते देवतानां, जगन्नाथः सुप्तः, ब्रह्मरुद्रपुरोगमाः सर्वे चिन्तायाम् अगच्छन्। तदा इन्द्रः उवाच—'किं कर्तव्यम्? केन प्रकारेण निद्रा भङ्गः स्यात्?' तदा शम्भुः अवदत्—'निद्राभङ्गे दोषः अस्ति, तथापि यज्ञस्य कार्यं कर्तव्यम्।'" "ततः ब्रह्मणा एकः वल्मीको निर्मितः; तेन भूम्नि स्थितस्य धनुष्कोट्याः अग्रं खादितव्यम्। यदा सः अग्रभागः खाद्यते, तदा धनुः अधः पतिष्यति, तदा देवेशस्य निद्रा भङ्गः स्यात्। ततः सर्वदेवकार्यं निष्कलङ्कं सम्पद्यते। ब्रह्मणा तं वल्मीकं उपदिष्टम्।" "वल्मीकेन पृष्टम्—'भगवतः, जगद्गुरोः, निद्राभङ्गः कथं कर्तव्यः?' ब्रह्महत्या तुल्यं कथ्यते—निद्राभङ्गः, आख्यानविच्छेदः, प्रिययोः व्यभिचारः, मातृपुत्रवियोगः च। कथं अहं देवेशस्य सुखहानिं करिष्यामि? किं फलं प्राप्स्यामि, यदर्थं पापं कुर्याम्?" "सर्वे प्राणिनः स्वार्थे पापं कुर्वन्ति; अतः अहं स्वार्थाय एतत् कर्म करिष्यामि। ब्रह्मणा उच्यते—'यज्ञे तव भागो भविष्यति; तस्मात् अस्माकं कार्यं शीघ्रं कुरु, विष्णुं बोधय।' हविःसमर्पणात् तव भागो यज्ञे पतिष्यति।" "एवं ब्रह्मणा उक्तः वल्मीको, भूम्नि स्थितस्य धनुष्कोट्याः अग्रं शीघ्रं खादित्वा, ततः धनुष्स्य तन्त्री मुक्ताभवत्। तन्त्री मुक्तायाम् अग्रे, धनुः वेगेन उत्पत्य, घोरः शब्दः अभवत्; तेन देवाः भीताः।" "सम्पूर्णं ब्रह्माण्डं कम्पितम्, पृथिवी चचाल, सागरा विक्षुब्धाः, जलचराः भीताः। तीव्राः वाताः ववुः, पर्वताः कम्पिताः, उल्काः पतिताः, भीषणानि अपशकुनानि दृष्टानि। दिशः अपि भीषणा अभवन्, सूर्यः अपि अस्तमितः; सर्वे देवाः अत्यन्तं शोकाकुलाः, 'किं इदानीं भविष्यति?' इति चिन्तयन्तः।" "एवं चिन्तयताम्, विष्णोः शिरः, कुण्डलमुकुटशोभितम्, कुतश्चित् अन्तर्धानम् अभवत्। तदा तस्मिन् घोरान्धकारे, ब्रह्मशिवौ शान्तौ स्थितौ, विष्णोः शिरोहीनं देहम् अदृष्टाम्। विष्णोः तं कन्धरं दृष्ट्वा, सर्वे देवाः विस्मयाकुलाः अभवन्; दुःखसागरे निमग्नाः, शोकपीडिताः, रुरुदुः।