सर्वे देवाः यस्मिन् निर्भरन्ति, यं वेदः अपि स्तौति, सः आद्यः देवः, जगत्पतिः, सर्वकारणस्य कारणम्—एवम् उक्तम्। तस्य परमात्मनः शिरः दिव्यव्यपदेशेन कथं छिन्नम् अभवत्? तद् विस्तरेण कथय, इति ऋषयः सुतं प्रार्थयन्ति। सूतः उवाच—सर्वे मुनयः सर्वतः श्रूयन्तु, देवदेवस्य विष्णोः परमतेजसः कर्माणि। एकदा जनार्दनः, अनन्तः भगवान्, दशसहस्रवर्षाणि घोरयुद्धं कृत्वा, श्रान्तः अभवत्। तस्मिन शुभस्थले, पृथिव्यां, सः भगवान् कृत्स्नं धनुः ससारं ग्रीवायां निवेश्य, कमलासनं निर्माय उपाविशत्। धनुषः अग्रभागे भारं स्थापयित्वा, लक्ष्मीपतिः श्रान्तः दिव्यव्यपदेशेन गाढं निद्रां प्राप। कालेन, सर्वे देवाः इन्द्रः सह ब्रह्मणाः शिवेन च, यज्ञकार्ये समुपस्थिताः। ते सर्वे वैकुण्ठं गत्वा, जनार्दनं, यज्ञेश्वरं, द्रष्टुम् उद्युक्ताः। न तं तत्र दृष्ट्वा, ज्ञानचक्षुषा अवलोक्य, यत्र विष्णुः अस्ति, तत्र अगच्छन्। तत्र ते विष्णुं योगनिद्रया आवृतं, अचेतनं, सर्वव्यापिनं ददृशुः, देवाः तत्र स्थिताः। सर्वे देवाः तत्र स्थिताः, भगवान् लोकनाथः सुप्तः, ब्रह्मा-रुद्र-प्रमुखाः देवाः चिन्तायाम् अगच्छन्। तदा इन्द्रः उक्तवान्—"किं कर्तव्यम्, देवश्रेष्ठाः? सुप्तिभङ्गः कथं भवेत्, विचार्यताम्।" शम्भुः प्रत्युवाच—"सुप्तिभङ्गे दोषः अस्ति, तथापि यज्ञकार्यं सम्पादनीयम्।" ततः ब्रह्मा परमेश्वरः एकं वर्तुलकृमिं (दीवकः) निर्मितवान्। तेन, धनुषः अग्रभागः, भूमौ स्थितः, खादनीयः। अग्रभागे क्षीणे, धनुः पतिष्यति; तदा देवेशः सुप्तिबन्धनात् विमुक्तः भविष्यति। ततः सर्वकार्यं देवतानां सन्देहं विना सिद्धं भविष्यति। ब्रह्मा तं दीवकं आज्ञापयामास। दीवकः उक्तवान्—"भगवन्, लोकगुरो, सुप्तिभङ्गः कथं कार्यः?" सुप्तिभङ्गः, कथाविच्छेदः, प्रिययुग्मवियोगः, मातृपुत्रविभागः ब्रह्महत्या तुल्यः दोषः इति। "कथं अहं देवेशस्य सुखहानिं करिष्यामि? किं फलम् मे खादने, यत् पापं कुर्याम्?" "सर्वे लोकाः स्वार्थेन पापं कुर्वन्ति; अतः स्वार्थाय अहं कर्म करिष्यामि, खादिष्यामि।" ब्रह्मा उक्तवान्—"यज्ञे ते भागः दास्यामि; शृणु। तत् कृत्वा विष्णुं शीघ्रं जागारय।" "यज्ञकर्मणः पार्श्वे, हविः-निवेदनेन, तव भागः पतिष्यति; तत् तव अंशः, शीघ्रं कार्यं कुरु।" सूतः उवाच—ब्रह्मणा एवम् उक्तः दीवकः शीघ्रं भूमौ स्थितं धनुषः अग्रभागं खादितवान्। ततः धनुषः सारा मुक्तः। सारा मुक्ते, अग्रभागः उत्थितः, भीषणः शब्दः अभवत्, देवाः भयग्रस्ताः। सम्पूर्णं ब्रह्माण्डं कम्पितम्, पृथिवी कम्पिताः, समुद्राः विक्षिप्ताः, जलचराः भयभीताः। तीव्रः वातः वातितः, पर्वताः कम्पिताः, उल्काः पतिताः, महती व्यसनसूचकाः निमित्तानि दृष्टानि। दिशः भीषणतराः अभवत्, सूर्यः अस्तमितः, देवाः चिन्तायाम् अगच्छन्—"किं अद्य भविष्यति?" एवं चिन्तयन्तः, विष्णोः शिरः, कुण्डलमुकुटशोभितम्, तस्मात् प्रभोः कुतश्चित् अदृश्यं अभवत्। तदा तस्मिन् भीषणतमसि, ब्रह्मा-शिवौ शान्तौ, विष्णोः शिरःहीनं शरीरं अद्भुतं दृष्टवन्तौ। विष्णोः गात्रं दृष्ट्वा, देवश्रेष्ठाः विस्मिताः, चिन्तासमुद्रे निमग्नाः, शोकात् रुदन्ति। "हा प्रभो! किं अभवत्, स्वामिन्? एषा अद्भुतम्, अमानुषम्—सर्वदेवानां व्यसनम्, अनन्तदेवदेव!" "कस्य मायया, भगवन्, अद्य तव शिरः गृहीतम्? त्वं नित्यं अछिन्नः, अभिन्नः, अदग्धः।" "त्वं एवं स्थितः, देवाः विनष्टाः; किम् नः तव प्रति स्नेहः, यः स्वार्थाय एव रुदामः?" "एष बाधा न राक्षसैः, न यक्षैः, न दानवैः कृताः; स्वयं देवैः कृतम्। लक्ष्मीपते, कस्य दोषः?" "सर्वे देवाः शक्तिहीनाः; किं कर्तुं, कुत्र गन्तुं? देवेश, न कोऽपि शरणम्।" "न एषा सात्त्विकी, न राजसी, न तामसी माया, येन तव शिरः अद्य छिन्नम्। मायेश, लोकगुरो!" शिवप्रमुखान् देवान् रुदन्तः दृष्ट्वा, तदा बृहस्पतिः, वेदविद्, तान् शमयितुम् उक्तवान्—"भाग्यं वा पुरुषकारः वा, उभयं समानम्; उपायः क्रियताम्, यतः फलम् भाग्येन जायते।" "किं रुदितेन? उपायः कर्तव्यः, यः बोध्यते।" इन्द्रः उक्तवान्—"मम मतम्, भाग्यं सर्वोत्तमम्; पुरुषकारः व्यर्थः। स्वयं विष्णोः शिरः देवस्य साक्षात् छिन्नम्।" एवं, ऋषयः, दिव्यव्यपदेशेन विष्णोः शिरच्छेदः अभवत्, देवाः चिन्तिताः, ब्रह्मा-शिव-बृहस्पतिप्रभृतयः उपायं विचिन्तयन्ति, भाग्यपुरुषकारयोः विचारं कुर्वन्ति।