शिवमुख्यैः सह सर्वैः देवैः तस्मिन् समये महती विपत्तिः दृष्ट्वा, ते विष्णोः शिरः पतितम् अपश्यन्। ते विषण्णचित्ताः, विस्मयाकुलाः, दुःखसागरमग्नाः, परमेश्वरं विष्णुं प्रति विलपन्तः ऊचुः— "हन्त भगवन्! किमिदं जातम्? हे नाथ, एषा महती अद्भुता च अमानुषी च आपद् देवेषु प्राप्ता, हे शाश्वत देवदेव! केन मायया, भगवन्, अद्य तव शिरः हरितम्? त्वं ह्यकृत्स्नः, अविच्छिन्नः, अदाह्यः सदा।" "त्वयि एवं स्थिते, भगवन्, देवाः नश्यन्ति। कथं नः त्वयि स्नेहः, यदि स्वार्थ एव शोचामः?" "एष विघ्नः न दानवैः, न यक्षैः, न राक्षसैः कृतः; स्वयमेव देवैः कृतः। हे लक्ष्मीपते, कस्य दोषः अयं?" "सर्वे देवाः असमर्थाः—किं कर्तुं शक्नुमः, कुत्र वा गच्छेम? हे देवदेव, मोहितचित्तानां देवानां अन्यः शरणं नास्ति।" "न च एषा सात्त्विकी, न राजसी, न तामसी माया, येन अद्य तव शिरः, मायापते, जगद्गुरो, छिन्नम्।" एवं देवेषु शोकाकुलेषु, शिवेन सह अश्रूणि मुञ्चद्भिः, तदा वेदविदां श्रेष्ठः बृहस्पतिः तान् शमयितुम् इदं अब्रवीत्— "हे पुण्यजनाः, क्रन्दनस्य विलापस्य च किं प्रयोजनम्? किञ्चित् उपायः अवश्यं चिन्तनीयः, यः अस्माकं बुद्धिगम्यः।" "हे देवपतये, दैवमानुषयोः प्रयासयोः च तुल्यम् अस्ति; उपायः उपादेयः, यतः फलम् सदा दैवात् जायते।" इन्द्रः उवाच— "दैवमेव परमं मन्ये; मानुषः प्रयासः व्यर्थः—तस्य धिक्। स्वयं विष्णोः शिरः अस्माकं साक्षात् पश्यतामपि छिन्नम्।" ब्रह्मा उवाच— "यद् यत् कालेन उपनय्यते, तत् अनुभवनीयमेव, शुभं वा अशुभं वा; दैवं कः अतिक्रामितुम् अर्हति?" "न संशयः, देहवता सुखदुःखयोः अनुभवकर्ता भवति; यथा पूर्वं मम शिरः शिवेन कालेन छिन्नम्।" "तथा लिङ्गस्य पतनम् अपि महादेवशापात् अभवत्; तथा अद्य हरिः शिरः लवणसिन्धौ पतितम्।" "सहस्रधा विभागः, शचीपतेः दुःखम्, स्वर्गात् पतनम्, मानससरोवरवासः—एतानि सर्वाणि जातानि।" "एते दुःखभाजः—कोऽत्र दुःखं न अनुभवति? अतो लोके, हे पुण्यजनाः, शोकं त्यजन्तु।" "ते महतीं मायां, नित्यां विद्यां देवीं चिन्तयन्तु; सा परा निर्गुणा प्रकृतिः अस्माकं कार्यम् साधयिष्यति।" "सा ब्रह्मविद्या, जगद्धारिणी, सर्वभूतमाता; या एषं विश्वं त्रैलोक्यं चराचरं व्याप्य तिष्ठति।" एवं देवांश्च संबोध्य, ब्रह्मा साक्षात् सन्निहितान् वेदान् देवकार्यार्थं उपदिदेश। ब्रह्मा उवाच— "परां देवीं ब्रह्मविद्यां, गुह्याङ्गीं, महतीं मायां, सर्वसिद्धिप्रदां, स्तुवन्तु।" तस्य वचः श्रुत्वा, वेदाः सर्वाङ्गसुन्दरा, तां महतीं मायां, ज्ञानगम्यां, जगद्धारिणीं, स्तोतुम् आरब्धाः। वेदाः ऊचुः— "नमस्ते महामाये, शिवे, जगत्कर्त्त्रि; निर्गुणे, सर्वभूताधिपे, मातः, शंकरकामधुक्।" "त्वं सर्वभूतानां भूः, प्राणिनां प्राणः; त्वं बुद्धिः, श्रीः, शोभा, क्षमा, शान्तिः, श्रद्धा, मेधा, धृतिः, स्मृतिः।" "त्वं उद्गीथार्धमात्रा, गायत्री, स्वरा; त्वं जयः, सिद्धिः, धात्री, लज्जा, कीर्तिः, स्पृहा, दया च।" "त्वां वयं स्तुमः, मातः, त्रैलोक्यव्यवस्थायाम् निपुणां, करुणारसपूर्णाम्, सर्वभूतमातरं, विद्यां, शिवां, लोकहितां, श्रेष्ठां, वाग्बीजकुशलां, भयापहां।" "ब्रह्मा, हरः, शौरिः, सहस्राक्षः, वागीशः, वह्निः, सूर्यः, लोकपालाश्च—एते सर्वे त्वया एव स्थिताः; तस्मात् ते प्रधानाः न स्युः, त्वं हि चराचरस्य जननी।" "त्वं, मातः, सर्वलोकसृष्टौ इच्छसि चेत्, विष्णु-रुद्रादिदेवान् उत्पाद्य, तेषां द्वारा सृष्टिस्थितिसंहारान् करोषि, एकैव सती; त्वयि संसारबन्धोः लेशोऽपि नास्ति।" "सर्वेषु लोकेषु, त्वां जानाति कः? तव नाम्नां गणनां कः कथयेत्? अल्पं अंशमपि यो न गृह्णाति, स कथं मेधावी अपि मनसा सागरं मिमीते?" "देवेषु, भगवति, न कोऽपि तव अनन्तशक्तिं जानाति; त्वमेव जगन्माता। एकैव सती, कथं एतद् विश्वमायामयं जगत् सृजसि? अस्य प्रमाणं वेदवचनेषु उक्तम्।" "त्वं निःस्पृहाऽपि सर्वलोककारणं, भगवति, तव आचरणं अद्भुतम्, न अस्माकं मनः विक्रियते। तव गुणाः शक्तयः च सर्ववेदातीताः, ताः कथं वर्णनीयाः? त्वं स्वस्वरूपं न जानासि।" "मातः, किं त्वं न जानासि मधुसूदनस्य मुकुटपतनम्? शिवे, वा जानन्ती, मधुसूदनशक्तिं परीक्षितुं इच्छसि? अथवा, मातः, एषा हरेः प्राप्ता दारुणा विपत्तिः अत्यन्तबलवती वा?" "किं तव देवसंसदि कठोरं वैराग्यम्? हरेः शिरः विनाशः अस्माभिः महदाश्चर्यम्। मातः, त्वं जन्मसूत्रच्छेदने कुशला, किन्तु एष दुःखम् अतीव।" "देवि, सर्वेषां देवानां दोषं जानन्ती, अथवा विष्णोः किञ्चित् पूर्वजन्मकृतं पापं, अथवा युद्धोत्थितं गर्वं, ततः एष पतनम्? न वयं जानिमः, मातः, अस्य क्रीडायाः तव भावम्।" "शत्रून् युद्धेन जित्वा, तीर्थानि वा, यदि तपोबलप्राप्ता भगवत्याः प्रसादं लब्ध्वा अपि ये विनष्टाः, तेषां किं प्रयोजनम्? अधुना विष्णोः शिरः नास्ति—सः नष्टो वा, उत वासुदेवस्य शिरोवियोगे किञ्चित् तव प्रमोदः?" "कस्मात् क्रुद्धासि, सिन्धुतनये? सा प्रथमजा, या अधुना अनाथा, तां किं पश्यसि? स्वभागदोषं क्षमस्व; तं पुनर्जीवय, माम् आनन्दय च।" "एते देवाः शक्तिशालिनः, सदा त्वां नमन्ति, कर्मसु च अग्रगण्याः। देवि, सर्वेशं उद्धर, देवांश्च दुःखसिन्धोः त्रातुम्।" "मातः, न वयं जानिमः कुत्र हरिः शिरः गतम्। अद्य तस्य जीविताय अन्यः उपायः नास्ति। यथा अमृतं जीवितं शक्तिं च ददाति, तथा त्वं अपि, देवि, लोकस्य प्राणदात्री।" एवं स्तूयमाना तदा सा गुणातीताऽनन्ता महेश्वरी वेदवेदाङ्गसमेतैः सामगैश्च विज्ञेया देवी प्रसन्ना बभूव। तदा आकाशात् शरीररहितः कश्चन शब्दः देवांश्च संबोध्य, सर्वजनान् हर्षयन्, इदं वचनम् उवाच— "मा विषीदत, देवाः; अमराः सुखम् आस्वास्यन्तु। वेदैः यथेष्टं स्तुता अहम् अस्मि—न संशयः तुष्टा।" "यो मनुष्यलोके भक्त्या एष स्तोत्रं सदा पठति, सः सर्वान् कामान् अवाप्स्यति।