పర్యేతి కాలచక్రాత్మా ద్యుమణిః కాలబుద్ధయే । తథా చాన్యే గ్రహాః సోమాదయో యే దిగ్విచారిణః
కాలచక్ర స్వరూపుడైన ప్రకాశవంతుడైన సూర్యుడు కాలాన్ని తెలుసుకునేందుకు ప్రయాణిస్తాడు. అలాగే చంద్రుడు మొదలైన ఇతర గ్రహాలు కూడా దిక్కులలో సంచరిస్తుంటాయి.
నక్షత్రైః సహ చోద్యన్తి సహ చాస్తం వ్రజన్తి తే । ఏవం ముహూర్తేన రథో భానోరష్టశతాధికమ్
నక్షత్రాలతో కలిసి అవి ఉదయిస్తాయి, అస్తమిస్తాయి. ఇలా ఒక ముహూర్తంలో సూర్యుని రథం ఎనిమిది వందలకు పైగా యోజనాలు ప్రయాణిస్తుంది.
యోజనానాం చతుస్త్రింశల్లక్షాణి భ్రమతి ప్రభుః । త్రయీమయశ్చతుర్దిక్షు పురీషు చ సమీరణాత్
ప్రభువు మూడు లక్షల ఇరవై వేల యోజనాలు ప్రయాణిస్తాడు. మూడు వేదములతో కూడినవాడు, నాలుగు దిక్కులలో, నగరాలలో, గాలితో సంచరిస్తాడు.
ప్రవహాఖ్యాత్సదా కాలచక్రం పర్యేతి భానుమాన్ । యస్య చక్రం రథస్యైకం ద్వాదశారం త్రినాభికమ్
భానుమంతుడు ప్రవరహ అనే గాలితో ఎప్పుడూ కాలచక్రంలో సంచరిస్తాడు. అతని రథానికి ఒక చక్రం, పన్నెండు అంచులు, మూడు నాభులు ఉంటాయి.
షణ్నేమి కవయస్తం చ వత్సరాత్మకమూచిరే । మేరుమూర్ధని తస్యాక్షో మానసోత్తరపర్వతే
పండితులు ఆరు అంచులను సంవత్సరానికి చిహ్నంగా చెప్పారు. ఆ రథానికి అక్షం మేరుమూలపై, మానసోత్తర పర్వతంపై ఉంటుంది.
కృతేతరవిభాగో యః ప్రోతం తత్ర రథాఙ్గకమ్ । తైలకారకయన్త్రేణ చక్రసామ్యం పరిభ్రమన్
ఇతర భాగాల విభాగం అక్కడ స్థిరంగా ఉంటుంది. రథాంగం అక్కడ బలంగా కట్టబడి, నూనె యంత్రంలా సమంగా తిరుగుతూ ఉంటుంది.
మానసోత్తరనామ్నీహ గిరౌ పర్యేతి చాంశుమాన్ । తస్మిన్నక్షే కృతం మూలం ద్వితీయోఽక్షో ధ్రువే కృతః
మానసోత్తర అనే పర్వతంపై ప్రకాశవంతమైన సూర్యుడు సంచరిస్తున్నాడు. ఆ నక్షత్రంలో మొదటి అక్షం స్థిరంగా ఉంది, రెండవ అక్షం ధ్రువ నక్షత్రంలో స్థాపించబడింది.
తుర్యమానేన తైలస్య యన్త్రాక్షవదితీరితః । కృతోపరితనో భాగః సూర్యస్య జగతాం పతేః
యంత్రంలో నాలుగవ భాగంగా నూనె పోయినట్లుగా, సూర్యుని పైభాగాన్ని కూడా అలా వివరించారు.
రథనీడస్తు షట్త్రింశల్లక్షయోజనమాయతః । తత్తుర్యభాగతః సోఽయం పరిణాహేన కీర్తితః
సూర్యుని రథపు పీఠం ముప్పత్తారు లక్షల యోజనాల పొడవుగా ఉంది. ఇది నాలుగవ భాగంగా, పరిధి పరిమాణంగా చెప్పబడింది.
తావానర్కరథస్యాత్ర యుగస్తస్మిన్హయాః శుభాః । సప్తచ్ఛన్దోఽభిధానాశ్చ సూరసూతేన యోజితాః
ఇక్కడ సూర్యుని రథపు యోగం అంతే పెద్దది. దానికి ఏడు శుభ్రమైన గుర్రాలు, ఏడు ఛందస్సుల పేర్లతో, సూర్యుని సారథి వాటిని కలిపాడు.
వహన్తి దేవమాదిత్యం లోకానాం సుఖహేతవే । పురస్తాత్సవితుః సూతోఽరుణః పశ్చాన్నియోజితః
ఆ గుర్రాలు లోకాల ఆనందానికి కారణమైన ఆదిత్యుడిని మోస్తున్నాయి. సూర్యుని ముందు అరుణుడు సారథిగా ఉన్నాడు, వెనుకవైపు పట్టాలు పట్టుకుంటాడు.
సౌత్యే కర్మణి సంయుక్తో వర్తతే గరుడాగ్రజః । తథైవ బాలఖిల్యాఖ్యా ఋషయోఽఙ్గుష్ఠపర్వకాః
సారథి పనిలో గరుడుని అన్నయ్య పాల్గొంటున్నాడు. అలాగే బాలఖిల్య అనే ఋషులు, వేలి ముద్రలంత చిన్నవారు, అక్కడ ఉన్నారు.
ప్రమాణేన పరిఖ్యాతాః షష్టిసాహస్రసంఖ్యకాః । స్తువన్తి పురతః సూర్యం సూక్తవాక్యైః సుశోభనైః
వారు ఖచ్చితంగా అరవై వేల మంది ఉన్నారు. వారు ముందు భాగంలో సూర్యుని అందమైన స్తుతివాక్యాలతో ప్రార్థిస్తున్నారు.
తథా చాన్యే చ ఋషయో గన్ధర్వా అప్సరోరగాః । గ్రామణ్యో యాతుధానాశ్చ దేవాః సర్వే పరేశ్వరమ్
అలాగే ఇతర ఋషులు, గంధర్వులు, అప్సరసలు, నాగులు, నాయకులు, యాతుధానులు, దేవతలు అందరూ పరమేశ్వరుని ఆరాధిస్తున్నారు.
ఏకైకశః సప్త సప్త మాసి మాసి విరోచనమ్ । సార్ధలక్షోత్తరం కోటినవకం భూమిమణ్డలమ్
ప్రతి ఏడుగురి గుంపు నెల నెలకు తొమ్మిది కోట్ల యోజనాలు, అర లక్ష యోజనల భూమి వలయాన్ని చుట్టుకుంటుంది.
ద్విసహస్రం యోజనానాం స గవ్యూత్యుత్తరం క్షణాత్ । పర్యేతి దేవదేవేశో విశ్వవ్యాపీ నిరన్తరమ్
దేవతల అధిపతి, విశ్వవ్యాప్తుడైన వాడు, క్షణంలోనే రెండు వేల యోజనాలు గోవుల మేతపొలాల దాటి నిరంతరం సంచరిస్తాడు.
సోమాదిగతివర్ణనమ్ శ్రీనారాయణ ఉవాచ అథాతః శ్రూయతాం చిత్రం సోమాదీనాం గమాదికమ్ । తద్గత్యనుసృతా నౄణాం శుభాశుభనిదర్శనా
శ్రీనారాయణుడు ఇలా అన్నాడు — ఇప్పుడు సోముడు మొదలైనవారి అద్భుతమైన సంచారాన్ని విను. వారి ప్రయాణాలు మనుషులకు శుభం, అశుభాన్ని సూచిస్తాయి.
యథా కులాలచక్రేణ భ్రమతా భ్రమతాం సహ । తదాశ్రయాణాం చ గతిరన్యా కీటాదినాం భవేత్
మట్టి చక్రం తిరుగుతున్నప్పుడు దానిపై ఉన్నవారు దానితో కలిసి తిరుగుతారు. కానీ దానిపై ఉన్న పురుగుల వంటి వాటి సంచారం వేరుగా ఉంటుంది.
ఏవం హి రాశివృన్దేన కాలచక్రేణ తేన చ । మేరుం ధురం చ సరతాం ప్రాదక్షిణ్యేన సర్వదా
అలాగే రాశుల సమూహం, కాలచక్రం ద్వారా, మెరు పర్వతాన్ని, దాని అక్షాన్ని ఎల్లప్పుడూ కుడివైపు చుట్టుకుంటూ తిరుగుతారు.
గ్రహాణాం భానుముఖ్యానాం గతిరన్యైవ దృశ్యతే । నక్షత్రాన్తరగామిత్వాద్భాన్తరే గమనం తథా
గ్రహాలలో సూర్యుడు ప్రధానుడు. వారి సంచారం వేరు. ఎందుకంటే వారు నక్షత్రాల మధ్య తిరుగుతారు, అందువల్ల వారి ప్రయాణం కూడా వేరు.
గతిద్వయం చావిరుద్ధం సర్వత్రైష వినిర్ణయః । స ఏవ భగవానాదిపురుషో లోకభావనః
ఈ రెండు విధాల సంచారంలో ఏ విరుద్ధత లేదు. ఇదే ప్రతి చోట నిర్ణయం. ఆ పరమాత్మనే జగతిని సృష్టించేవాడు.
నారాయణోఽఖిలాధారో లోకానాం స్వస్తయే భ్రమన్ । కర్మశుద్ధినిమిత్తం తు ఆత్మానం వై త్రయీమయమ్
నారాయణుడు అన్నీ ఆధారంగా ఉండి, లోకాల శ్రేయస్సు కోసం సంచరిస్తాడు. కర్మశుద్ధి కోసం తానే త్రయీవిద్య రూపంగా అవతరిస్తాడు.
కవిభిశ్చైవ వేదేన విజిజ్ఞాస్యోఽర్కధాభవత్ । షట్సు క్రమేణ ఋతుషు వసన్తాదిషు చ స్వయమ్
పండితులు, వేదం ద్వారా, ఆయనను సూర్యుని స్వరూపంగా తెలుసుకోవాలి. వసంతం మొదలైన ఆరు ఋతువులలో ఆయన తానే ప్రత్యక్షమవుతాడు.
యథోపజోషమృతుజాన్ గుణాన్ వై విదధాతి చ । తమేనం పురుషాః సర్వే త్రయ్యా చ విద్యయా సదా
ఋతువుల ప్రకారం ఆయన వాటి లక్షణాలను ప్రసాదిస్తాడు. అందరూ ఆయనను త్రయీవిద్య ద్వారా ఎప్పుడూ తెలుసుకుంటారు.
వర్ణాశ్రమాచారపథా తథామ్నాతైశ్చ కర్మభిః । ఉచ్చావచైః శ్రద్ధయా చ యోగానాం చ వితానకైః
వర్ణాశ్రమ ధర్మాలను, జీవన దశల నియమాలను, అలాగే శాస్త్రాలలో చెప్పిన వివిధ కార్యాలను, ఎత్తు తక్కువతో సంబంధం లేకుండా, విశ్వాసంతో పాటిస్తూ, యోగ సాధనలతో కూడిన మార్గాల్లో నడుచుకుంటూ,
అఞ్జసా చ యజన్తే యే శ్రేయో విన్దన్తి తే మతమ్ । అథైష ఆత్మా లోకానాం ద్యావాభూమ్యన్తరేణ చ
ఎవరైతే నేరుగా భక్తితో పూజిస్తారో, వారు పరమ శ్రేయస్సును పొందుతారు — ఇదే నా అభిప్రాయం. ఈ ఆత్మే ఆకాశ భూముల మధ్యలోని అన్ని లోకాలలో అంతరాత్మగా ఉంటుంది.
కాలచక్రగతో భుఙ్క్తే మాసాన్ద్వాదశరాశిభిః । సంవత్సరస్యావయవాన్మాసః పక్షద్వయం దివా
కాలచక్రంలో సంచరిస్తూ, పన్నెండు రాశుల ద్వారా అనుభవిస్తూ, సంవత్సరంలో భాగాల ప్రకారం, ఒక నెల రెండు పక్షాలతో కూడి, ఒక రోజు
నక్తం చేతి స పాదర్క్షద్వయమిత్యుపదిశ్యతే । యావతా షష్ఠమంశం స భుఞ్జీత ఋతురుచ్యతే
మరియు ఒక రాత్రి — ఇలా రెండు పాదాలుగా, ఒక్కొక్కటి ఒక పక్షంతో కూడినదిగా చెప్పబడింది. ఆరు భాగాల్లో ఎంత భాగాన్ని అనుభవిస్తుందో, దానిని ఋతువు అంటారు.
సంవత్సరస్యావయవః కవిభిశ్చోపవర్ణితః । యావతార్ధేన చాకాశవీథ్యాం ప్రచరతే రవిః
ఋతువును కవులు సంవత్సరంలో ఒక భాగంగా వివరించారు. అలాగే, సూర్యుడు ఆకాశ మార్గంలో సగం ప్రయాణించినప్పుడు,
తం ప్రాక్తనా వర్ణయన్తి అయనం మునిపూజితాః । అథ యావన్నభోమణ్డలం సహ ప్రతిగచ్ఛతి
దానిని మునులు, పూర్వాయనంగా పూజ్యంగా పేర్కొంటారు. అలాగే, ఆకాశ మండలాన్ని ఎంతవరకు కలిసిపోతుందో,