ગરુડપુરાણમ્

વાયુના કણ્ઠરુદ્ધેન પિત્તમન્તઃ સુપીડિતમ્ । વ્યવાયિત્વાચ્ચ સૌખ્યાચ્ચ બહિર્મર્ગં પ્રપદ્યતે । તેન હારિદ્રનેત્રત્વં સન્નિપાતોદ્ભવેજ્વરે ॥ ૧,૧૪૭.

જ્યારે વાયુ ગળામાં અટકે છે અને પિત્ત અંદરથી દબાય છે, અને ભોગ કે આનંદ પછી બહાર નીકળવાનો રસ્તો શોધે છે; ત્યારે સંનિપાતજ્વરમાં આંખો પીળી થઈ જાય છે.

દોષે વિવૃદ્ધે નષ્ટેઽગ્નૌ સર્વસંપૂર્ણલક્ષણઃ । સાન્નિપાતજ્વરોઽસાધ્યઃ કૃચ્છ્રસાધ્યસ્તતોઽન્યથા ॥ ૧,૧૪૭.

જ્યારે દોષો વધી જાય છે અને અગ્નિ નષ્ટ થઈ જાય છે, અને બધા લક્ષણો દેખાય છે, ત્યારે સંનિપાતજ્વર અસાધ્ય હોય છે; નહિ તો તે મુશ્કેલ છે પણ સાધ્ય છે.

અન્યત્ર સન્નિપાતોત્થં યત્ર પિત્તં પૃથક્સ્થિતમ્ । ત્વચિ કોષ્ઠે ચ વા દાહં વિદધાતિ પુરોઽનુ વા ॥ ૧,૧૪૭.

બીજે ક્યાંક, જ્યારે સંનિપાતથી જ્વર થાય છે પણ પિત્ત અલગ રહે છે, ત્યારે તે ચામડી કે પેટમાં દહન કરે છે, ક્યારેક પહેલા તો ક્યારેક પછી.

તદ્વદ્વાતકફે શીતં દાહાદિર્દુસ્તરસ્તયોઃ । શીતાદૌ તત્ર પિત્તેન કફે સ્યાન્દિતશોષિતે ॥ ૧,૧૪૭.

એ જ રીતે, વાયુ અને કફમાં ઠંડક રહે છે; દહન અને આવા લક્ષણો બંનેમાં અત્યંત મુશ્કેલ હોય છે. ઠંડકની શરૂઆતમાં પિત્ત હોય છે; કફમાં સાવળપ અને સૂકાઈ રહે છે.

પિત્તે શાન્તેઽથ વૈ મૂર્છા મદસ્તૃષ્ણા ચ જાયતે । દાહાદૌ પુનરન્તેષુ તન્દ્રાલસ્યે વમિઃ ક્રમાત્ ॥ ૧,૧૪૭.

જ્યારે પિત્ત શાંત થાય છે, ત્યારે બેહોશી, ચઢાવ અને તરસ થાય છે; પણ દહનની શરૂઆતમાં અને બીજાં દોષોમાં ક્રમે ઊંઘ, આળસ અને ઉલટી થાય છે.

આગન્તુરભિગાતાભિષઙ્ગશાપાભિચારતઃ । ચતુર્ધા તુ કૃતઃ સ્વેદો દાહાદ્યૈરભિઘાતજઃ ॥ ૧,૧૪૭.

જ્વર ચાર પ્રકારનો છે: બહારથી લાગેલી ચોટ, સ્પર્શ, શાપ કે તંત્રથી થાય છે; ચોટથી થયેલો જ્વર દહન અને આવા લક્ષણોથી ઓળખાય છે.

શ્રમાચ્ચ તસ્મિન્પવનઃ પ્રાયો રક્તં પ્રદૂષયન્ । સવ્યથાશોકવૈવર્ણ્યં સરુજં કુરુતે જ્વરમ્ ॥ ૧,૧૪૭.

મહેનતથી વાયુ લોહીને બગાડે છે, જેના કારણે દુખાવો, દુઃખ, રંગ બદલાઈ જાય છે અને દુખાવાવાળો જ્વર થાય છે.

ગ્રહાવેશૌષધિવિષક્રોધભીશોકકામજઃ ॥ ૧,૧૪૭.

જ્વર ભૂતપ્રેત, ઔષધિ, ઝેર, ગુસ્સો, ભય, દુઃખ કે ઇચ્છાથી થાય છે.

અભિષઙ્ગગ્રહોઽપ્યસ્મિન્નકસ્માદ્વાસરોદને । ઓષધીગન્ધજે મૂર્છા શિરોરુગ્વમથુઃ ક્ષયઃ ॥ ૧,૧૪૭.

આમાં અચાનક ભૂતપ્રેત કે સ્પર્શ થાય છે, અથવા ઔષધિના સુગંધથી; ઔષધિના વાસથી બેહોશી, માથાનો દુખાવો, ઉલટી અને ક્ષય થાય છે.

વિષાન્મૂર્છાતિસારશ્ચ શ્યાવતા દાહકૃદ્ભ્રમઃ । ક્રોધાત્કમ્પઃ શિરોરુક્ચ પ્રલાપો ભયશોકજે ॥ ૧,૧૪૭.

ઝેરથી બેહોશી, અતિસાર, કાળાશ, દહન અને ચક્કર આવે છે; ગુસ્સાથી કાંપવું અને માથાનો દુખાવો થાય છે; ભય અને દુઃખથી ઉલટાંસુલટાં બોલાય છે.

કામાદ્ભ્રમોઽરુચિર્દાહો હ્રીનિદ્રાધીધૃતિક્ષયાઃ । ગ્રહાદૌ સન્નિપાતસ્ય રૂપાદૌ મરુતસ્તયોઃ ॥ ૧,૧૪૭.

ઇચ્છાથી ચક્કર, ભુખ ન લાગવી, દહન, શરમ, ઊંઘ, બુદ્ધિ અને સ્મૃતિ ઘટે છે; ભૂતપ્રેત વગેરેમાં સંનિપાત અને શરૂઆતમાં વાયુ વગેરેના લક્ષણો દેખાય છે.

કોપાત્કોપેઽપિ પિત્તસ્ય યૌ તુ શાપાભિચારજૌ । સન્નિપાતજ્વરૌ ઘોરૌ તાવસહ્યતમૌ મતૌ ॥ ૧,૧૪૭.

ક્રોધ કે વધારે ક્રોધથી પિત્તના જે શાપ અને કાળા જાદૂથી થતા બે ભયાનક તાવ છે, તે બંને સહન કરવા અતિ મુશ્કેલ ગણાય છે.

તન્ત્રા ભિચારિકૈર્મન્ત્રૈર્દૂયમાનઞ્ચ તપ્યતે । પૂર્વઞ્ચૈતસ્તતો દેહસ્તતો વિસ્ફોટદિગ્ભ્રમૈઃ ॥ ૧,૧૪૭.

તંત્ર અને મંત્રથી પીડાતા શરીર પર શરુમાં તાવ આવે છે, પછી શરીરમાં ફોડા અને ચક્કર જેવી અસ્વસ્થતા જોવા મળે છે.

સદાહમૂર્છાગ્રસ્તસ્ય પ્રત્યહં વર્ધતે જ્વરઃ । ઇતિ જ્વરોઽષ્ટધા દૃષ્ટઃ સમાસાદ્દ્વિબિધસ્તુ સઃ ॥ ૧,૧૪૭.

જેને હંમેશા દહ અને બેહોશી પીડે છે, એમાં તાવ રોજે રોજ વધે છે; આમ, તાવના આઠ પ્રકાર જોવા મળે છે, પણ સંક્ષેપમાં તે બે જ પ્રકારના છે.

શારીરો માનસઃ સૌમ્યસ્તીક્ષ્ણોંન્તર્બહિરાશ્રયઃ । પ્રાકૃતો વૈકૃતઃ સાધ્યોઽસાધ્યઃ સામો નિરામકઃ ॥ ૧,૧૪૭.

તાવ શરીરનો કે મનનો, હળવો કે તીવ્ર, અંદરથી કે બહારથી આવે છે; સ્વાભાવિક કે અસ્વાભાવિક, સાર્વભૌમ કે અસાર્વભૌમ, સરળ કે જટિલ હોય છે.

પૂર્વં શરિરે શરીરે તાપો મનસિ માનસે । પવનૈર્યોગવાહિત્વાચ્છીતં શ્લેષ્મયુતે ભવેત્ ॥ ૧,૧૪૭.

શરીરનાં તાવમાં પહેલા ગરમી શરીરમાં આવે છે, અને માનસિક તાવમાં મનમાં; પવનના પ્રભાવથી, કફ હોય ત્યારે ઠંડક અનુભવાય છે.

દાહઃ પિત્તયુતે મિશ્રં મિશ્રેઽન્તઃ સંશ્રયે પુનઃ । જ્વરેઽધિકં વિકારાઃ સ્યુરન્તઃ ક્ષોભો મલગ્રહઃ ॥ ૧,૧૪૭.

પિત્ત સાથે દહ થાય છે; મિશ્ર તાવમાં ફરી અંદરથી અસર થાય છે; તાવમાં વધુ વિકારો, આંતરિક ઉથલપાથલ અને મલ અટકવાની સમસ્યા થાય છે.

બહિરેવ બહિર્વેગે તાપોઽપિ ચ સ સાધિતઃ । વર્ષાશરદ્વસન્તેષુ વાતાદ્યૈઃ પ્રકૃતઃ ક્રમાત્ ॥ ૧,૧૪૭.

બહારથી અસર હોય ત્યારે તાવ પણ બહારથી જ આવે છે; વરસાદ, શરદ અને વસંત ઋતુમાં પવન અને અન્ય દોષથી તાવ ક્રમશઃ થાય છે.

વૈકૃતોઽન્યઃ સ દુઃ સાધ્યઃ પ્રાયશ્ચ પ્રાકૃતોઽનિલાત્ । વર્ષાસુ મારુતો દુષ્ટઃ પિત્તશ્લેષ્માન્વિતં જ્વરમ્ ॥ ૧,૧૪૭.

અસ્વાભાવિક તાવ અલગ અને અતિ કઠિન હોય છે, જ્યારે સ્વાભાવિક તાવ મોટાભાગે પવનથી થાય છે; વરસાદમાં પવન બગડવાથી પિત્ત અને કફ સાથે તાવ થાય છે.

કુર્યાચ્ચ પિત્તં શરદિ તસ્ય ચાનુચરઃ કફઃ । તત્પ્રકૃત્યા વિસર્ગાચ્ચ તત્ર નાનશનાદ્ભયમ્ ॥ ૧,૧૪૭.

શરદ ઋતુમાં પિત્ત વધે છે, અને પછી કફ પણ જોડાય છે; એના સ્વભાવ અને વિસર્જનથી, એ સમયે વિવિધ ખોરાક ખાવાથી કોઈ ભય નથી.

કફો વસન્તે તમપિ વાતપિત્તં ભવેદનુ । બલવત્સ્વલ્પદોષેષુ જ્વરઃ સાધ્યોઽનુપદ્રવઃ ॥ ૧,૧૪૭.

વસંત ઋતુમાં કફ વધારે હોય છે, અને પછી પવન અને પિત્ત પણ જોડાય છે; જો વિકાર ઓછો હોય તો તાવ સરળતાથી સાજો થાય છે અને કોઈ જટિલતા રહેતી નથી.

સર્વથા વિકૃતિજ્ઞાને પ્રાગસાધ્ય ઉદાહૃતઃ । જ્વરોપદ્રવતીક્ષ્ણત્વં મન્દાગ્નિર્બહુમૂત્રતા ॥ ૧,૧૪૭.

દરેક સ્થિતિમાં, જો વિકાર ઓળખાય તો એ પહેલાં જ અસાર્વભૌમ ગણાય છે; તાવના ઉપદ્રવોમાં અતિ તીવ્રતા, કમજોર પાચન અને વધારે મૂત્ર આવે છે.

ન પ્રવૃત્તિર્ન વિજીર્ણા ન ક્ષુત્સામજ્વરાકૃતિઃ । જ્વરવેગોઽધિકસ્તૃષ્ણા પ્રલાપઃ શ્વસનં ભ્રમઃ ॥ ૧,૧૪૭.

ભૂખ નથી, પાચન યોગ્ય નથી, તાવની ખાસ ઓળખ હોય છે; તાવની તીવ્રતા વધે છે, તરસ, બકબક, શ્વાસમાં તકલીફ અને ચક્કર આવે છે.

મલપ્રવૃત્તિરુત્ક્લેશઃ પચ્યમાનસ્ય લક્ષણમ્ । જીર્ણતામવિપર્યાસાત્સપ્તરાત્રં ચ લઙ્ઘનમ્ ॥ ૧,૧૪૭.

મલની પ્રવૃત્તિ અને એમાં ઉથલપાથલ તાવ પકતી હોવાની ઓળખ છે; જો કોઈ વિપરીતતા ન હોય, તો સાત રાત ઉપવાસથી તાવ ઓગળી જાય છે.

જ્વરઃ પઞ્ચવિધઃ પ્રોક્તો મલકાલબલાબલાત્ । પ્રાયશઃ સન્નિપાતેન ભૂયસામુપદિશ્યતે ॥ ૧,૧૪૭.

મલ, સમય, શક્તિ અને કમજોરી પ્રમાણે તાવના પાંચ પ્રકાર કહેવાય છે; પણ મોટાભાગે, બધા દોષ બગડવાથી તાવ થાય છે.

સન્તતઃ સતતોઽન્યેદ્યુસ્તૃતીયકચતુર્થકૌ । ધાતુમૂત્રશકૃદ્વાહિસ્નોત સાં વ્યાપિનો મલાઃ ॥ ૧,૧૪૭.

સતત, સતત, એક દિવસ છોડીને, ત્રીજા અને ચોથા દિવસે આવતો તાવ—આ બધા ધાતુ, મૂત્ર અને મલથી ફેલાય છે અને મલના કારણે વ્યાપક હોય છે.

તાપયન્તસ્તનું સર્વાં તુલ્યદૃષ્ટ્યાદિવર્ધિતાઃ । બલિનો ગુરવસ્તસ્યાવિશેષેણ રસાશ્રિતાઃ ॥ ૧,૧૪૭.

આ તાવ આખા શરીરને ગરમ કરે છે, શરૂઆતથી જ સમાન રીતે વધે છે; એ શક્તિશાળી અને ભારે હોય છે, અને રસમાં રહે છે, કોઈ ભેદ નથી.

સતતં નિષ્પ્રતિદ્વન્દ્વાજ્વરં કુર્યુઃ સુદુઃ સહમ્ । મલં જ્વરોષ્ણધાતૂન્વા સ શીઘ્રં ક્ષપયેત્તતઃ ॥ ૧,૧૪૭.

સતત અને કોઈ વિરોધ ન હોય તેવા તાવ સહન કરવું અતિ મુશ્કેલ છે; તાવ કે ગરમી, અથવા બગડેલા ધાતુઓ, શરીરને ઝડપથી નષ્ટ કરે છે.

સર્વાકારં રસાદીનાં શુદ્ધ્યાસુદ્ધ્યાપિ વા ક્રમાત્ । વાતપિત્તકફૈઃ સપ્તદ શદ્વાદશવાસરાત્ ॥ ૧,૧૪૭.

શુદ્ધ કે અશુદ્ધ રસ અને અન્ય ધાતુઓના બધા રૂપોમાં, પવન, પિત્ત અને કફથી સાત, છ અથવા બાર દિવસમાં તાવ થાય છે.