ગરુડપુરાણમ્

આનન્ત્યાત્કુલધર્માણાં પુંસાઞ્ચૈવાયુષઃ ક્ષયાત્ । અસ્થિરત્વાચ્છરીરસ્ય દ્વાદશાહઃ પ્રશસ્યતે ॥ ૨,૨૬.

કુળના ધર્મો અનંત છે, મનુષ્યનું આયુષ્ય ઓછું છે અને શરીર અસ્થિર છે, તેથી બાર દિવસની વિધિ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

નિરગ્નિકઃ સાગ્નિકો વા દ્વાદશાહે સપિણ્ડયેત્ ॥ ૨,૨૬.

અગ્નિ હોય કે ન હોય, બારમા દિવસે સપિંડ દાન કરવું જોઈએ.

દ્વાદશાહે ત્રિપક્ષે વા ષણ્માસે વત્સરેઽપિ વા । સપિણ્ડીકરણં પ્રોક્તમૃષિભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ ॥ ૨,૨૬.

બારમા દિવસે, ત્રણ પખવાડિયા પછી, છ મહિના પછી કે વર્ષ પછી પણ, તત્વજ્ઞાની ઋષિઓએ સપિંડ દાન કરવાની today વિધિ કહી છે.

સપુત્ત્રસ્ય ન કર્તવ્યમેકોદ્દિષ્ટં કદાચન । સપિણ્ડીકરણાદૂર્ધ્વં યત્રયત્ર પ્રદીયતે ॥ ૨,૨૬.

જેનાં પુત્ર હોય, અને જ્યાં સપીંડીકરણ થઈ ગયું હોય, ત્યાં ક્યારેય એકોદ્દિષ્ટ શ્રાદ્ધ કરવું નહિ.

તત્રતત્ર ત્રયં કાર્યમન્યથા પિતૃઘાતકઃ । ત્રિભિઃ કુર્યાદશક્તશ્ચ પાર્વણં મુનિનોદિતમ્ ॥ ૨,૨૬.

એવા દરેક પ્રસંગે ત્રણ શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; નહિ તો પિતૃહત્યાર કહેવાય. જો એ શક્ય ન હોય તો, ઋષિઓએ જે પર્વણ શ્રાદ્ધ કહ્યું છે, તે કરવું.

તદ્દિને તદ્દિને કુર્યાત્પિતામહમુખાન્યતઃ । અજ્ઞાનાદ્દિનમાસાનાં તસ્માત્પાર્વણમિષ્યતે ॥ ૨,૨૬.

દરેક નિશ્ચિત દિવસે પિતામહ વગેરે માટે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; પણ જો દિવસ કે મહિનો ખબર ન હોય તો પર્વણ શ્રાદ્ધ માન્ય છે.

અનુત્પન્નશરીરસ્ય ન દાનં પિતૃભિઃ સહ । એતૈઃ ષોડશભિઃ શ્રાદ્ધૈઃ પ્રેતો મુક્તસ્તુ જાયતે ॥ ૨,૨૬.

જેનું શરીર જન્મ્યું નથી, તેના માટે પિતૃઓ સાથે દાન કરવું નહિ; પણ આ સોળ શ્રાદ્ધોથી પ્રેત મુક્તિ પામે છે.

અપુત્ત્રસ્ય સપિણ્ડત્વં નૈવ કુર્યાત્સ્ત્રિયોઽપિ વા । યાવજ્જીવ ચ સદ્ભત્ર્યા ન કુર્યાત્સહપિણ્ડતામ્ ॥ ૨,૨૬.

જેનાં પુત્ર નથી, અથવા સ્ત્રીઓ માટે પણ સપીંડપણું કરવું નહિ; અને સારા પતિવ્રતા જીવતી હોય ત્યાં સુધી તેને સપીંડ ન બનાવવું.

બ્રાહ્માદિષુ વિવાહેષુ યા વધૂરિહ સંસ્કૃતા । ભર્તૃગોત્રેણ કર્તવ્યાસ્તસ્યાઃ પિણ્ડોદકક્રિયાઃ ॥ ૨,૨૬.

બ્રાહ્મ વગેરે વિવાહોમાં જે વધૂ સંસ્કાર પામે છે, તેની પિંડ અને જળક્રિયા પતિના કુળ પ્રમાણે કરવી.

આસુરાદિવિવા હેષુ યા વ્યૂઢા કન્યકા ભવેત્ । તસ્યાસ્તુ પિતૃગોત્રેણ કુર્યાત્પિણ્ડોદકક્રિયાઃ ॥ ૨,૨૬.

આસુર વગેરે વિવાહોમાં જે કન્યા પતિ તરીકે સ્વીકારાય છે, તેની પિંડ અને જળક્રિયા પિતાના કુળ પ્રમાણે કરવી.

પિતુઃ પુત્ત્રેણ કર્તવ્યં સપિણ્ડીકરણં સદા । પુત્ત્રાભાવે તુ પત્ની સ્યાત્પત્ન્યભાવે સહોદરઃ ॥ ૨,૨૬.

પિતાનું સપીંડીકરણ હંમેશા પુત્રએ કરવું; જો પુત્ર ન હોય તો પત્નીએ, અને પત્ની ન હોય તો ભાઈએ કરવું.

ભ્રાતા વા ભ્રાતૃપુત્ત્રો વા સપિણ્ડઃ શિષ્ય એવ વા । સપિણ્ડનક્રિયાં કૃત્વા કુર્યાન્નાન્દીમુખં તતઃ ॥ ૨,૨૬.

ભાઈ, ભાઈનો પુત્ર કે શિષ્ય, જે સપીંડ હોય, તેણે સપીંડ ક્રિયા કરીને પછી નાંદીમુખ શ્રાદ્ધ કરવું.

જ્યેષ્ઠસ્યૈવ કનિષ્ઠેન ભ્રાતૃપુત્ત્રેણ ભાર્યયા । સપિણ્ડીકરણં કાર્યં પુત્રહીને નરે ખગ ॥ ૨,૨૬.

પંખી, જે પુરુષને પુત્ર નથી, તેના માટે નાના ભાઈ, ભાઈનો પુત્ર કે મોટા ભાઈની પત્નીએ સપીંડીકરણ કરવું.

ભ્રાતૄણામેકજાતાનામેકશ્ચેત્પુત્રવાન્ ભવેત્ । સર્વેતે તેન પુત્રેણ પુત્રિણો મનુરબ્રવીત્ ॥ ૨,૨૬.

એક જ માતા-પિતાના ભાઈઓમાં જો માત્ર એકને પુત્ર હોય, તો મનુએ કહ્યું છે કે એના પુત્રથી બધા ભાઈઓ પુત્રવંત ગણાય છે.

સર્વેષાં પુત્રહીનાનાં પત્ની કુર્યાત્સપિણ્ડનમ્ । ઋત્વિજા કારયેદ્વાપિ પુરોહિતમથાપિ વા ॥ ૨,૨૬.

જે બધા પુત્રવિહિન હોય, તેમના માટે પત્નીએ સપીંડીકરણ કરવું, અથવા ઋત્વિજ કે પુરોહિત પણ કરી શકે.

કૃતચૂડોપનીતશ્ચ પિતુઃ શ્રાદ્ધં સમાચરેત્ । ઉચ્ચારયેત્સ્વધાકારં ન તુ વેદાક્ષરાણ્યસૌ ॥ ૨,૨૬.

જેને ચૂડાકર્મ અને ઉપનયન થયું હોય, તેણે પિતાનું શ્રાદ્ધ કરવું, પણ માત્ર સ્વધા ઉચ્ચારવી, વેદમંત્ર નહિ.

ભર્ત્રાદિભિસ્ત્રિભિઃ કાર્યં સપિણ્ડીકરણં સ્ત્રિયાઃ । પિતૃવ્યભ્રાતૃપુત્રેણ સોદરેણ કનીયસા ॥ ૨,૨૬.

સ્ત્રી માટે પતિ અને અન્ય બે, પિતૃવ્ય, ભાઈનો પુત્ર કે નાના ભાઈ, એમ ત્રણ જણાએ સપીંડીકરણ કરવું.

અર્વાક્સંવત્સરાત્સન્ધૌ પૂર્ણે સંવત્સરેઽપિ વા । યે સપિણ્ડીકૃતાઃ પ્રેતાસ્તેષાં ન સ્યાત્પૃથક્ક્રિયા ॥ ૨,૨૬.

વર્ષ પૂરું થાય ત્યાં કે સંધિ સમયે, જેમના સપીંડીકરણ થયું હોય, તેમના માટે અલગ શ્રાદ્ધ કરવું નહિ.

સપિણ્ડને કૃતે વત્સ પૃથક્ત્વં તુ વિગર્હિતમ્ । યસ્તુ કુર્યાત્પૃથક્પિણ્ડં પિતૃહા સોઽભિજાયતે ॥ ૨,૨૬.

પુત્ર, સપીંડીકરણ થયા પછી અલગપણે પિંડ આપવો નિંદનીય છે; જે એ રીતે આપે છે, તે પિતૃહત્યાર બને છે.

સપિણ્ડીકરણે વૃત્તે પૃથક્ત્વં નોપપદ્યતે । પૃથક્પિણ્ડે કૃતે પશ્ચાત્પુનઃ કુર્યાત્સપિણ્ડનમ્ ॥ ૨,૨૬.

સપીંડીકરણ થયા પછી અલગપણા કરવું યોગ્ય નથી; પણ જો કોઈએ અલગ પિંડ આપ્યો હોય તો ફરીથી સપીંડીકરણ કરવું.

સપિણ્ડીકરણં કૃત્વા એકોદ્દિષ્ટં કરોતિ યઃ । આત્માનં ચ તથા પ્રેતં સ નયેદ્દમશાસનમ્ ॥ ૨,૨૬.

જે સપીંડીકરણ કર્યા પછી એકોદ્દિષ્ટ શ્રાદ્ધ કરે છે, તે પોતાને અને પ્રેતને દુઃખના લોકે લઈ જાય છે.

વર્ષં યાવક્ત્રિયા કાર્યા નામગોત્રેણ ધીમતા । ઘટાદિ ભોજનં નિત્યં પદદાનાનિ યાનિ ચ । સપિણ્ડીકરણે વૃત્તે એકસ્યૈવ તુ દાપયેત્ ॥ ૨,૨૬.

બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિએ એક વર્ષ સુધી નામ અને કુળના ઉલ્લેખ સાથે નિયમિત વિધી કરવી જોઈએ. દરરોજ ભોજન અને પાણી અર્પણ કરવું, તેમજ ઘડો વગેરે વસ્તુઓનું દાન કરવું. જ્યારે સપીંડીકરણ વિધિ પૂર્ણ થાય, ત્યારબાદ આ બધું માત્ર એક વ્યક્તિ માટે જ કરવું.

અન્નં પાનીયસહિતં સંખ્યાં કૃત્વાબ્દિકસ્ય ચ । દાતવ્યં બ્રાહ્મણે પક્ષિઞ્જલપૂર્ણઘટાદિકમ્ ॥ ૨,૨૬.

વર્ષિક વિધિ પ્રમાણે ગણતરી કરીને, પાણી સાથે ભોજન બ્રાહ્મણને આપવું, તેમજ પાંજરામાં પક્ષીઓ ભરેલા ઘડા વગેરે વસ્તુઓનું પણ દાન કરવું.

પિણ્ડાન્તે તસ્ય સકલા વર્ષવૃત્તિઃ સ્વશક્તિતઃ । દિવ્યદેહો વિમાનસ્થઃ સુખં યાતિ યમાલયમ્ ॥ ૨,૨૬.

પિંડ વિધિ પૂર્ણ થયા પછી, આખું વર્ષ પોતાની શક્તિ પ્રમાણે વિધિ કરવાથી, વિદેહ આત્મા દિવ્ય શરીર પામે છે, વિમાનમાં બેઠા-બેઠા આનંદથી યમલોકમાં જાય છે.

જીવમાને ચ પિતરિ ન હિ પુત્ત્રે સપિણ્ડતા । સ્ત્રીણાં સપિણ્ડનં નાસ્તિ તથા ભર્તરિ જીવતિ ॥ ૨,૨૬.

પિતા જીવતા હોય ત્યારે પુત્ર માટે સપીંડ સંબંધ થતો નથી. સ્ત્રીઓ માટે પણ પતિ જીવતો હોય ત્યારે સપીંડ સંબંધ નથી.

હુતાશં યા સમારૂઢા ચતુર્થેઽહ્નિ પતિવ્રતા । તસ્યા ભર્તૃદિને કાર્યં વૃષોત્સર્ગાદિકં ચ યત્ ॥ ૨,૨૬.

જે પતિવ્રતા સ્ત્રીએ ચોથા દિવસે અગ્નિસંસ્કાર સ્વીકાર્યો હોય, તેના પતિના પુણ્યતિથિએ વૃષોત્સર્ગ અને અન્ય વિધિઓ કરવી જોઈએ.

પુત્ત્રિકા પતિગોત્રા સ્યાદધસ્તાત્પુત્રજન્મનઃ । પુત્રોત્પત્તેઃ પરસ્તાત્સા પિતૃગોત્રં વ્રજેત્પુનઃ ॥ ૨,૨૬.

પુત્રીનું લગ્ન પછીનું કુળ પતિનું ગણાય છે, પુત્રના જન્મ પહેલા સુધી. પુત્ર જન્મ્યા પછી, પુત્રી ફરી પિતાના કુળમાં આવે છે.

પતિપત્ન્યોઃ સદૈકત્વં હુતાશં યાધિરોહતિ । પુત્રેણૈવ પૃથક્શ્રાદ્ધં ક્ષયાખ્યે તસ્ય વાસરે ॥ ૨,૨૬.

પત્ની અગ્નિસંસ્કાર સ્વીકારી પતિ સાથે એકરૂપ થાય છે. ક્ષય નામના દિવસે પુત્રએ માતાનું અલગ શ્રાદ્ધ કરવું.

અપુત્ત્રૌ ચેન્મૃતૌ સ્યાતામેકચિત્યાં સમેઽહનિ । પૃથક્શ્રાદ્ધાનિ કુર્વીત સાપિડ્યં પતિના સહ ॥ ૨,૨૬.

જો પતિ-પત્ની બંને નિસંતાન એક જ દિવસે અવસાન પામે અને એક જ ચિતા પર વિધિ થાય, તો શ્રાદ્ધ અલગ-અલગ કરવું, પણ પિંડદાન પતિ સાથે જ કરવું.