ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਾਨ੍ਮੋਕ੍ਸ਼ਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਨਾਨ੍ਯਥਾ ਤੁ ਕਥਞ੍ਚਨ ॥ ੩,੪.

ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੫ ਏਤਾਦृਸ਼ੇ ਮਹਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮ੍ਯਾ ਸਹ ਹਰਿਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਪ੍ਰਵਿਵੇਸ਼ ਮਹਾਭਾਗ ਕ੍ਸ਼ੋਭਯਾਮਾਸ ਵੈ ਹਰਿਃ ॥ ੩,੫.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਵਿੱਚ, ਹਰਿ ਆਪ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਗਿਆ, ਵੱਡੇ ਭਾਗ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਹਰਿ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ।

ਅਹਨ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਭੂਤ੍ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜ੍ਞਾਨਦ੍ਰਵ੍ਯਕ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਅਹਙ੍ਕਾਰਸਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤਾਵੇਕਾਂਸ਼ਸ੍ਤਮਸਿ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ ੩,੫.

ਉਸ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਗਿਆਨ, ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਤਮੋ ਗੁਣ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਦ੍ਦਸ਼ਾਂਸ਼ਾਧਿਕਰਜਸ੍ਤਦ੍ਦਸ਼ਾਂਸ਼ਾਧਿਕਂ ਪ੍ਰਭੋ । ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਸਦ੍ਭਿਰ੍ਹ੍ਯੇਤਦਾਤ੍ਮਾ ਤ੍ਵਹਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ॥ ੩,੫.

ਦਸ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵੱਧ ਰਜੋ ਗੁਣ, ਦਸ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵੱਧ ਸਤਵ ਗੁਣ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।

ਅਹਨ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਭਿਮਾਨੀ ਤੁ ਆਦੌ ਸ਼ੇषੋ ਬਭੂਵਹ । ਸਹਸ੍ਰਾਬ੍ਦਾਚ੍ਚ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਤੌ ਜਾਤੌ ਖਗਹਰੌ ਦ੍ਵਿਜ ॥ ੩,੫.

ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਤੱਤ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੇਸ਼ਾ ਬਣਿਆ; ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮਿਆ, ਗਰੁੜ ਅਤੇ ਹਰਿ ਜਨਮ ਲਏ।

ਅਹਨ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਖਗ ਹ੍ਯੇषੁ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟੋ ਹਰਿਰਵ੍ਯਯਃ । ਕ੍ਸ਼ੋਭਯਾਮਾਸ ਭਗਵਾਲ੍ਲਙ੍ਕ੍ਸ਼੍ਮ੍ਯਾ ਸਹ ਹਰਿਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ ॥ ੩,੫.

ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਤੱਤ ਵਿੱਚ, ਪੰਛੀ, ਹਰਿ ਜੋ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਅੰਦਰ ਗਿਆ; ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ।

ਵੈਕਾਰਿਕਸ੍ਤਾਮਸਸ਼੍ਚ ਤੈਜਸਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਹਂ ਤ੍ਰਿਧਾ । ਤ੍ਰਿਧਾ ਬਭੂਵ ਰੁਦ੍ਰੋਪਿ ਯਤਸ੍ਤੇषਾਂ ਨਿਯਾਮਕਃ ॥ ੩,੫.

ਅਹੰਕਾਰ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੈ: ਵੈਕਾਰਿਕ, ਤਾਮਸਿਕ ਅਤੇ ਤੈਜਸ; ਰੁਦ੍ਰ ਵੀ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਕ ਹੈ।

ਵੈਕਾਰਿਕਸ੍ਥਿਤੋ ਰੁਦ੍ਰੋ ਵੈਕਾਰਿਕ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ । ਤਾਮਸੇ ਤੁ ਸ੍ਥਿਤੋ ਰੁਦ੍ਰਸ੍ਤਾਮਸੋ ਹ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ॥ ੩,੫.

ਵੈਕਾਰਿਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਰੁਦ੍ਰ ਵੈਕਾਰਿਕ ਹੀ ਕਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤਾਮਸ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਵਸਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤਾਮਸ ਰੁਦ੍ਰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤੈਜਸੇ ਤੁ ਸ੍ਥਿਤੋ ਰੁਦ੍ਰੋ ਲੋਕੇ ਵੈ ਤੈਜਸਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਤੈਜਸੇ ਤੁ ਹ੍ਯਹਨ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮ੍ਯਾ ਸਹ ਹਰਿਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ ॥ ੩,੫.

ਜਦ ਰੁਦ੍ਰ ਤੈਜਸ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਤੈਜਸ ਰੁਦ੍ਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੈਜਸ ਵਿੱਚ, ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਤੱਤ ਵਿੱਚ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹਰੀ ਆਪ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

ਵਿਸ਼ਿਤ੍ਵਾ ਕ੍ਸ਼ੋਭਯਾਮਾਸ ਤਦਾਸੌ ਦਸ਼ਧਾ ਤ੍ਵਭੂਤ੍ । ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਚਕ੍ਸ਼ੁਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚ ਰਸਨਂ ਘ੍ਰਾਣਮੇਵ ਚ ॥ ੩,੫.

ਉਸ ਨੇ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਦਸ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਿਆ: ਕੰਨ, ਅੱਖ, ਛੂਹ, ਸਵਾਦ, ਤੇ ਘਰੜੀ।

ਵਾਕ੍ਪਾਣਿਪਾਦਂ ਪਾਯੁਸ਼੍ਚ ਉਪਸ੍ਥੇਤਿ ਦਸ਼ ਸ੍ਮृਤਾਃ । ਵੈਕਾਰਿਕੇ ਹ੍ਯਹਨ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਕ੍ਸ਼ੋਭਯਦ੍ਧਰਿਃ ॥ ੩,੫.

ਬੋਲੀ, ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਪਿਛਵਾਡਾ ਤੇ ਲਿੰਗ—ਇਹ ਦਸ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵੈਕਾਰਿਕ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਨੇ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ।

ਮਹਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਮਾ ਅਦਾਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਚ ਦੇਵਤਾਃ । ਏਕਾਦਸ਼ਵਿਧਾ ਆਸਨ੍ਕ੍ਰਮੇਣ ਤੁ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ ॥ ੩,੫.

ਮਹੱਤਤੱਤ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ। ਉਹ ਖਗਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਇਕੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਗਿਆਰਾਂ ਹੋ ਗਈਆਂ।

ਮਨੋਭਿਮਾਨਿ ਨੀ ਹ੍ਯਾਦੌ ਵਾਰੁਣੀ ਤ੍ਵਭਵਤ੍ਤਦਾ । ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਚ ਸੌਪਰ੍ਣੀ ਗੌਰੋਜਾਪਿ ਤਥੈਵ ਚ ॥ ੩,੫.

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨ ਦੀ ਦੇਵੀ ਵਾਰੁਣੀ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਸੌਪਰਨੀ, ਗੌਰਜਾ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।

ਸ਼ੇषਾਦਨਨ੍ਤਰਾਸ੍ਤਾਸਾਂ ਦਸ਼ਵਰ੍षਾਦਨਂਰਮ੍ । ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਿਤਿ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਕ੍ਰਮੇਣ ਤੁ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ ॥ ੩,੫.

ਬਾਕੀ ਦੇਵੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਸ-ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨਾਲ ਆਈਆਂ। ਖਗਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਇਹ ਉਤਪੱਤੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਮਝਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਮਨੋਭਿਮਾਨਿਨਾਵਨ੍ਯਾਵਿਨ੍ਦ੍ਰਕਾਮੌ ਪ੍ਰਜਜ੍ਞਤੁਃ । ਤਾਰ੍ਕ੍ਸ਼੍ਯ ਹ੍ਯਨਨ੍ਤਰੌ ਜ੍ਞੇਯੌ ਮੁਕ੍ਤੌ ਸਂਸਾਰ ਏਵ ਚ ॥ ੩,੫.

ਮਨ ਦੇ ਦੋ ਅਧਿਕਾਰੀ ਇੰਦ੍ਰ ਤੇ ਕਾਮ ਹਨ, ਜੋ ਜਨਮ ਲਏ। ਤਾਰਕਸ਼ ਤੇ ਅਗਲੇ, ਮੁਕਤ ਵੀ ਹਨ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਵੀ।

ਤਤਸ੍ਤ੍ਵਗਾਤ੍ਮਾ ਹ੍ਯਭਵਤ੍ਸੋਹਂ ਕਾਰਿਕ ਈਰਿਤਃ । ਤਤਃ ਪਾਣ੍ਯਾਤ੍ਮਕਾਸ਼੍ਚੈਵ ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਪਕ੍ਸ਼ਿਸਤ੍ਤਮ ॥ ੩,੫.

ਫਿਰ ਚਮੜੀ ਦੀ ਦੇਵੀ ਸੋਹੰ ਕਾਰਿਕਾ ਹੋਈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਖਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਜਨਮ ਲੈਈਆਂ।

ਸ਼ਚੀ ਰਤਿਸ਼੍ਚਾਨਿਰੁਦ੍ਧਸ੍ਤਥਾ ਸ੍ਵਾਯਂਭੁਵੋ ਮਨੁਃ । ਬृਹਸ੍ਪਤਿਸ੍ਤਥਾ ਦਕ੍ਸ਼ ਏਤੇ ਪਾਣ੍ਯਾਤ੍ਮਕਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ ੩,੫.

ਸ਼ਚੀ, ਰਤੀ, ਅਨਿਰੁੱਧ, ਸਵਯੰਭੂ ਮਨੁ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਤੇ ਦਕਸ਼—ਇਹ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਦਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯਾਨਨ੍ਤਰਂ ਜਜ੍ਞੇ ਪ੍ਰਵਾਹੋ ਨਾਮ ਚਾਣ੍ਡਜ । ਸ ਏਵੋਕ੍ਤਸ਼੍ਚਾਤਿਂਵਾਹੋ ਯਾਪਯਤ੍ਯਾਤ੍ਮਚੋਦਿਤਃ ॥ ੩,੫.

ਦਕਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪ੍ਰਵਾਹੋ ਨਾਂ ਦਾ ਚੰਡਜ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਅਤਿਮਵਾਹ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦਾ ਹੈ।

ਹਸ੍ਤਾਦਨਨ੍ਤਰਂ ਜ੍ਞੇਯੋ ਨ ਤੁ ਸ਼ਚ੍ਯਾਦਿਵਤ੍ਸ੍ਮृਤਃ । ਤਤੋਭਵਨ੍ਮਹਾਭਾਗ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰਿਦ੍ਰਿਯਮਾਤ੍ਮਨਃ ॥ ੩,੫.

ਹੱਥਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਗਲਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਸ਼ਚੀ ਆਦਿ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਫਿਰ, ਮਹਾਂਭਾਗਾ, ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਜਨਮ ਲੈਈਆਂ।

ਸ੍ਵਾਯਂਭੁਵਮਨੋਰ੍ਭਾਰ੍ਯਾ ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਯਮਸ੍ਤਥਾ । ਚਨ੍ਦ੍ਰਸੂਰ੍ਯੌ ਤੁ ਚਤ੍ਤ੍ਵਾਰਸ਼੍ਚਕ੍ਸ਼ੁਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਾਨਿਨਃ ॥ ੩,੫.

ਸਵਯੰਭੂ ਮਨੁ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ਤਰੂਪਾ, ਯਮ, ਚੰਦ੍ਰ ਤੇ ਸੂਰਜ—ਇਹ ਚਾਰ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹਨ।

ਚਨ੍ਦ੍ਰਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਭਿਮਾਨੀਤਿ ਤਥਾ ਜ੍ਞੇਯਃ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ । ਜਿਹ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਾ ਵਰੁਣਃ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯਾਨਨ੍ਤਰੋਭਵਤ੍ ॥ ੩,੫.

ਖਗਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਚੰਦ੍ਰ ਕੰਨ ਦੀ ਇੰਦ੍ਰੀ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ। ਵਰੁਣ, ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੀਭ ਦੀ ਇੰਦ੍ਰੀ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੋਇਆ।

ਵਾਗਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਭਿਮਾਨਿਨ੍ਯੋ ਹ੍ਯਭਵਨ੍ਵਰੁਣਾਦਨੁ । ਦਕ੍ਸ਼ਪਤ੍ਨੀ ਪ੍ਰਸੂਤਿਸ਼੍ਚ ਭृਗੁਰਗ੍ਨਿਸ੍ਤਰ੍ਥਵ ਚ ॥ ੩,੫.

ਵਰੁਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬੋਲੀ ਦੀ ਇੰਦ੍ਰੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਏ: ਦਕਸ਼ ਦੀ ਪਤਨੀ ਪ੍ਰਸੂਤੀ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਅਗਨਿ ਤੇ ਅਰਥਵ।

ਤਤ੍ਰ ਵੈਤੇ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨੋ ਵਾਗਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਨਿਯਾਮਕਾਃ । ਯੇ ਕ੍ਰਵ੍ਯਾਦਾਦਯਸ਼੍ਚੋਕ੍ਤਾਸ੍ਤੇਨਨ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਨਿਯਾਮਕਾਃ ॥ ੩,੫.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਵੱਡੇ ਆਤਮਾ ਬੋਲੀ ਦੀ ਇੰਦ੍ਰੀ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਕ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਕ੍ਰਵਿਆਦ ਆਦਿ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਤੱਤ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਕ ਹਨ।

ਸਾਮ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਤਥੈਵੋਕ੍ਤਿਰ੍ਨ ਤੁ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਭਿਮਾਨਿਤਃ । ਉਪਸ੍ਥਮਾਨਿਨੋ ਵੀਨ੍ਦ੍ਰ ਬਭੂਵੁਸ੍ਤਦਨਨ੍ਤਰਮ੍ ॥ ੩,੫.

ਸਮਾਨਤਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਤੱਤ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲਿੰਗ ਦੀ ਇੰਦ੍ਰੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਏ।

ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰੋ ਵਸਿष੍ਟੋਤ੍ਰਿਰ੍ਮਰੀਚਿਃ ਪੁਲਹਃ ਕ੍ਰਤੁਃ । ਪੁਲਸ੍ਤ੍ਯੋਙ੍ਗਿਰਸਸ਼੍ਚੈਵ ਤਥਾ ਵੈਵਸ੍ਵਤੋ ਮਨੁਃ ॥ ੩,੫.

ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ, ਅਤ੍ਰੀ, ਮਰੀਚੀ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ, ਪੁਲਸਤ, ਅੰਗੀਰਸ ਅਤੇ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੁ।

ਮਨ੍ਵਾਦਯੋਨਨ੍ਤਸਂਖ੍ਯਾ ਉਪਸ੍ਥਾਤ੍ਮਾਨ ਈਰਿਤਾਃ । ਪਾਯੋਸ਼੍ਚ ਮਾਨਿਨੋ ਵੀਨ੍ਦ੍ਰ ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਤਦਨਨ੍ਤਰਮ੍ ॥ ੩,੫.

ਮਨੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੁਧ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗਰੂਰ ਵਾਲੇ ਜਨਮ ਲਏ, ਹੇ ਇੰਦਰ।

ਸੂਰ੍ਯੇषੁ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਸ੍ਵੇਕੋ ਮਿਤ੍ਰਸ੍ਤਾਰਾ ਗੁਰੋਃ ਪ੍ਰਿਯਾ । ਕੋਣਾਧਿਪੋ ਨਿਰृਤਿਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਵਹਪ੍ਰਿਯਾ ॥ ੩,੫.

ਬਾਰਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਿਤ੍ਰ ਹੈ, ਜੋ ਤਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਹੈ; ਕੋਣਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ।

ਚਤ੍ਤ੍ਵਾਰ ਏਤੇ ਪਕ੍ਸ਼ੀਨ੍ਦ੍ਰ ਵਾਯੁਤਤ੍ਤ੍ਵਾਭਿਮਾਨਿਨਃ । ਘ੍ਰਾਣਾਭਿਮਾਨਿਨਃ ਸਰ੍ਵੇ ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਦ੍ਵਿਜਸਤ੍ਤਮ ॥ ੩,੫.

ਇਹ ਚਾਰ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ, ਜੋ ਹਵਾ ਦੇ ਤੱਤ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੁੰਘਣ ਦੀ ਇੰਦਰੀ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਨਮ ਲਏ।

ਵਿष੍ਵਵਸੇਨੋ ਵਾਯੁਪੁਤ੍ਰੌ ਹ੍ਯਸ਼੍ਵਿਨੌ ਗਣਪਸ੍ਤਥਾ । ਵਿਤ੍ਤਪਃ ਸਪ੍ਤ ਵਸਵ ਉਕ੍ਤੋ ਹ੍ਯਾਗ੍ਨਿਸ੍ਤਥਾष੍ਟਮਃ ॥ ੩,੫.

ਵਿਸ਼ਵਵਸੁ, ਦੋ ਅਸ਼ਵਿਨ, ਜੋ ਵਾਯੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਗਣਪਾ, ਵਿਟਪਾ, ਸੱਤ ਵਸੂਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਗ ਅੱਠਵਾਂ ਹੈ।