गरुडपुराणम्

नवम्यां च अमावास्यायां सप्ताहस्य दिनानि सूर्याद्याः पूज्याः। तारेषु योगेषु च पूजितेषु सर्वकामाः लभ्यन्ते। ब्रह्मा उवाच—मार्गशीर्षस्य शुक्लपक्षे त्रयोदश्यां व्यासानङ्गयोः दिवसे, शुद्ध्यर्थं जाजीकाष्टिकां दन्तकाष्ठं गृहित्वा, धत्तूरपुष्पैः शिवस्य पूजनं कर्तव्यम्। तत्रानङ्गायाख्यं भोजनं दत्त्वा, पौषमासे मधु परिभुञ्जन्, योगेश्वरं बिल्वपत्रैः कदम्बपुष्पैश्च पूजयेत्। दन्तशुद्धये चन्दनादीनि योजयेत्, तण्डुलादिभिः च नैवेद्यं दद्यात्। माघमासे नटेश्वरं जाजीकापुष्पैः मुक्ताफलमालया च पूजयेत्, दन्तकाष्ठं प्लक्षं प्रयुञ्जीत, पूरिकान्नं निवेदयेत्। फाल्गुने वीरेश्वरं मरुबकपुष्पैः पूजयेत्, शर्कराम्, शाकानि, मण्डाकं च निवेदयेत्, दन्तकाष्ठं च आम्रकं गृह्णीयात्। चैत्रमासे रात्रौ सुरूपं कर्पूरैः पूजयेत्, दन्तकाष्ठातजं प्रयुञ्जीत, शष्कुलीमन्नं निवेदयेत्। शिवस्य पूजनं दमनकपत्रैः अशोकपुष्पैश्च तस्य धाम्नि विधीयते। तत्र महापुरुषरूपे गुडपायसैः श्रेष्ठैश्च मण्डकैः नैवेद्यं दद्यात्। दन्तकाष्ठं दत्वा जायफलं च निवेदयेत्। ज्येष्ठमासे चम्पकपुष्पैः प्रद्युम्नं पूजयेत्, बिल्वजं दशविधैः नैवेद्यैः पूजयेत्। लवङ्गेलाचर्द्रां च षड्धुं च उमारमणाय दद्यात्, अगुरु दन्तकाष्ठं च अपामार्गपत्रैः पूजयेत्। श्रावणे करवीरपुष्पैः त्रिशूलधारिणं शिवं पूजयेत्, गन्धभोजिनं घृतादिभिः पूजयेत्, करवीरैः शुद्धिं कुर्यात्। भाद्रपदे सद्योजातं बकुलपुष्पैर्मण्डकैश्च पूजयेत्, अश्विने गन्धर्वशं मदनकं च, देवानामेश्वरं च पूजयेत्। कार्तिके चम्पकपुष्पैः सुवर्णसूत्रैश्च, मोदकैश्च रुद्रं पूजयेत्, खदिरदन्तकाष्ठं प्रयुञ्जीत्। बदरदन्तकाष्ठेन मदनं दशमं पूजयेत्, दुग्धशाकप्रदातारं वर्षान्ते पद्मैः पूजयेत्। रतिं मुक्तमानङ्गं सुवर्णमण्डलस्थितं च सुगन्धद्रव्यैः तिलैः तण्डुलैश्च दशसहस्रं होमान् दद्यात्। रात्रौ जागरणं गीतवाद्यैः कुर्यात्, पूजायाः समाप्तौ विप्राय शय्याम्, पात्रम्, छत्रं, वसनं, पादुकां च दद्यात्। गवां च विप्रस्य भक्त्या भोजनं दत्त्वा पुरुषः सिद्धिम् आप्नोति। एष व्रतस्य संपूर्णनिष्कर्षः, तेन पालनं कुर्वतः श्रेयः, पुत्राः, आरोग्यम्, सौभाग्यं, स्वर्गलाभश्च सिध्यन्ति। ब्रह्मा उवाच—कैवल्यशमनाख्यं द्वादशीव्रतम् अविच्छिन्नं वर्णयामि। मार्गशीर्षस्य शुक्लपक्षे द्वादश्यां उपोष्य, केवलं गोसंबन्धिन्यः वस्तून्येव भक्षयेत्। द्वादश्यां विष्णुं पूजयित्वा, चतुर्मास्यं भोजनं दद्यात्, पञ्चविधतण्डुलयुक्तं पात्रं विप्राय समर्पयेत्, एवं वदन्—"हे विष्णो! सप्तजन्मसु यद्व्रतं मया कृतं, तव प्रसादेन अत्र मम अविच्छिन्नं स्यात्।" "यथा त्वं परमात्मा सर्वलोकानां अविच्छिन्नसमूहः, तथैव मम सर्वव्रतानि अविच्छिन्नानि स्युः।" चैत्रारम्भे सक्तुपात्रं, श्रावणे घृतयुक्तं पात्रं च दद्यात्। व्रतसमाप्त्या पत्नीं, पुत्रान्, स्वर्गं च प्राप्नोति। ब्रह्मा उवाच—अगस्त्यार्घ्यव्रतं वर्णयामि, यद् भोगमोक्षप्रदं। सूर्योदयात् पूर्वं, कन्यायाः उपस्थितौ, यथाकालं त्रिदिनानि मध्ये, अगस्त्यायार्घ्यं दद्यात्, तस्य प्रतिमां पूजयेत्। काशपुष्पकुम्भेन संध्यायां जागरं कृत्वा पूजनं कुर्यात्। दध्ना अक्षतान्नैश्च पूजयित्वा, फलं पुष्पं चाश्नन्, पञ्चवर्णैः अलङ्कृतं सुवर्णरजतसम्भूतं अर्घ्यं दद्यात्। सप्तधान्ययुक्तं पात्रं दधिसन्द्रवचन्दनलिप्तं कृत्वा, अगस्त्याह्वानमन्त्रं जपन् अर्घ्यं समर्पयेत्—"खासपुष्पसदृश! अग्निवायुसंभूत! मित्रावरुणसुत! कुम्भज! तुभ्यं नमः।" शूद्रस्त्री च अन्याश्च अन्नं फलरसादिकं त्यक्त्वा, सुवर्णयुक्तं पात्रं विप्राय दद्यात्, सप्त विप्रान् भोजयेत्, संवत्सरं कृत्वा सर्वेभ्यः दानं दद्यात्। ब्रह्मा उवाच—रम्भात्रितीयाव्रतं वर्णयामि, यत् सौभाग्यसमृद्धिपुत्रप्रदं। मार्गशीर्षशुक्लपक्षे तृतीयायां उपोष्य, गौरीं बिल्वपत्रैः पूजयेत्, जलकुशैश्च पूजां कुर्यात्। कदम्बमासादौ, पौषे पर्वततनयां मरुबकपुष्पैः पूजयेत्। कर्पूरैः, पयोधान्यैः, जाजीकादन्तकाष्ठैः पूजयेत्। माघे सुभद्रां कल्हारपुष्पैः पूजयेत्, घृतं दत्त्वा मण्डकं निवेदयेत्। फाल्गुने गोमतीं तन्तुवाद्यैः पूजयेत्, कुन्ददन्तकाष्ठं गृहित्वा, शष्कुलीमन्नं निवेदयेत्। चैत्रे विशालाक्षीं दमनकपुष्पैः पूजयेत्, पयोधान्यं निवेदयेत्। श्रीमुख्यै दधोदनं, दन्तकाष्ठं, तगरं च दद्यात्। वैशाखे कर्णिकारैः पूजयेत्, अशोकं दत्त्वा वटं च दद्यात्। ज्येष्ठे नारायणीं शतपत्रैः पूजयेत्, खण्डं दद्यात्। आषाढे लवङ्गं दत्त्वा माधवीं पूजयेत्। श्रावणे तिलैः, बिल्वपत्रैः, क्षीरपायसेन, वटेन च पूजां कुर्यात्। औदुम्बरीं दन्तकाष्ठतगरैः पूजयेत्, श्रियं निवेदयेत्। श्रावणे मल्लिकां दन्तकाष्ठैः पूजयेत्, क्षीरं दद्यात्। भाद्रपदे पद्मैः पूजयेत्, शृङ्गदा-गृडादिकं निवेदयेत्। आश्वयुजे राजपुत्रीं जपापुष्पैः, जीरकेन पूजयेत्, रात्रौ पयोधान्यं निवेदयेत्, कार्तिके पयोधान्यं पूजायाम्। पद्मजां जाजीकापुष्पैः पूजयेत्, पञ्चगव्यं निवेदयेत्। वर्षान्ते घृतपायसं दत्त्वा, विप्रदम्पत्योः पूजां कुर्यात्। उमां महेश्वरं च पूजयित्वा, गुडादिद्रव्याणि, वस्त्रं, छत्रं, सुवर्णं, अन्यदानानि च दद्यात्। रात्रौ गीतवाद्यजागरं कृत्वा, सर्वं दद्यात्, शुद्धिं च कुर्यात्। ब्रह्मा उवाच—चातुर्मास्यव्रतानि वक्ष्यामि। एतानि एकादश्यां कर्तव्यानि। आषाढपूर्णिमायां वा अन्यस्मिन्काले च, सर्वोपचारेण हरिं पूजयेत्। "भगवन्! तव पुरतः एतद्व्रतं मया कृतमस्ति, तव प्रसादेन विघ्नरहितं सिध्यतु, केशव!" इति। एवं संपूर्णविधिना मासानुसारं देवतानां पूजनं, दानं, जागरणं च कृत्वा, श्रद्धया यः पालनं करोति, सः ऐश्वर्यं, पुत्रान्, आरोग्यं, सौभाग्यं, स्वर्गं च लभते।