કૂર્મપુરાણમ્

બૃહગુ અને અન્ય ઋષિઓએ જ્યારે ધર્મની વાતો તેમના મુખથી સાંભળી, ત્યારે તેઓએ પ્રશ્ન કર્યો. ત્યારે મહાન ઋષિએ સમજાવ્યું: “શ્રેષ્ઠ દ્વિજોમાંથી એક, શિક્ષણ આપવું, અધ્યયન કરવું અને છ પ્રકારના કર્તવ્ય—આ બ્રાહ્મણ માટે નિર્ધારિત છે. ક્ષત્રિય માટે દંડ અને યુદ્ધ કરવું, વૈશ્ય માટે કૃષિ કરવી, અને શિલ્પકલા, અન્ય વ્યવસાયો તથા યજ્ઞ માટેનું પાક બનાવવું—આ બધું પણ ધર્મરૂપ છે. આ જીવનમાં ચાર આશ્રમ છે: ગૃહસ્થ, વાનપ્રસ્થ, સં્યાસી અને બ્રહ્મચારિ. હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, સંક્ષિપ્તમાં કહું તો, ગૃહસ્થ માટે મુખ્ય કર્તવ્ય છે—પારિવારિક જીવનનું યોગ્ય પાલન કરવું. વાનપ્રસ્થ માટે યોગ્ય રીતે જ્ઞાન અને ધર્મના આધારે સર્વ સાથે વહેંચવું, સંન્યાસી માટે સાચું જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય જ ધર્મ માનવામાં આવે છે. બ્રહ્મચારિ માટે સંધ્યા કરવું અને અગ્નિની સેવા કરવી એ મુખ્ય કર્તવ્ય છે. બ્રહ્મચર્ય, કમળથી જન્મેલા બ્રહ્માજીએ દરેક માટે સામાન્ય ધર્મ કહ્યો છે. ગૃહસ્થ માટે પણ બ્રહ્મચર્ય નિર્ધારિત છે, સિવાય કે ધાર્મિક ઉત્સવો દરમ્યાન. જે આ નિયમનું પાલન નથી કરતો, તે પાપી કહેવાય છે. ગૃહસ્થ માટે સર્વોચ્ચ કર્તવ્ય દેવતાઓની પૂજા કરવી છે. જો ગૃહસ્થ વિદેશ જાય કે પત્નીનું અવસાન થાય, તો પણ બીજા લોકો તેની ઉપર આધાર રાખે છે; તેથી ગૃહસ્થ આશ્રમ સર્વોત્તમ માનવામાં આવે છે. આથી, ગૃહસ્થાશ્રમ જ ધર્મપ્રાપ્તિનું મુખ્ય સાધન છે. જો કોઈ ધર્મ સર્વ લોકોની વિરુદ્ધ હોય, તો તેને પણ અનુસરવું જોઈએ નહીં. માત્ર ધર્મ જ મોક્ષ તરફ લઈ જાય છે, તેથી ધર્મને જ આત્મસાત કરવું જોઈએ. કારણ કે સત્વ, રજ અને તમ—આ ત્રણે ગુણ છે, તેથી પણ ધર્મનું પાલન કરવું જોઈએ. જે લોકો તમગુણમાં જ રહે છે, તેઓ અધોગતિ પામે છે. જે ધર્મ અનુસાર જીવન જીવે છે, તે અહીં સુખી થાય છે અને મૃત્યુ પછી શાશ્વત પદ પામે છે. આ રીતે ચાર પ્રકારના સાધન અને તેમની સિદ્ધિઓ કહી. જે આ મહિમાને અનુસરે છે, તે પણ શાશ્વત પદ પામે છે. બધું ધર્મમાંથી ઉદ્ભવે છે—આ બ્રહ્મજ્ઞાની કહે છે. હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, આ શક્તિ બ્રાહ્મણત્વની છે—આદિ અને અંત રહિત છે. તેથી કર્મયોગ જ્ઞાન સાથે કરીને જીવન જીવવું જોઈએ. જે કર્મ જ્ઞાનથી પૂર્વે થાય છે, તે સંન્યાસ છે; નહીં તો તે માત્ર કર્મ છે. તેથી સંન્યાસ તરફ પ્રયાણ કરવું જોઈએ; નહીં તો પુનઃ જન્મ થાય છે. સારળતા, ઈર્ષ્યા ન હોવી અને તીર્થયાત્રા—આ પણ મહત્વપૂર્ણ છે. દેવતાઓની પૂજા અને ખાસ કરીને બ્રાહ્મણોના સન્માન—મનુએ ચાર વર્ણ માટે સંક્ષિપ્ત ધર્મ કહ્યો છે. યુદ્ધમાંથી ન ભાગતા ક્ષત્રિયને ઇન્દ્રનું પદ મળે છે. સેવા કરીને જીવતા શૂદ્રને ગંધર્વ લોક મળે છે. ગુરુના સંગે રહેવું પણ તેમના માટે નિર્ધારિત છે. ગૃહસ્થનું સ્થાન પ્રજાપત્ય કહેવાય છે, જે સ્વયંભૂએ કહ્યું છે. તે સ્થાન હિરણ્યગર્ભ કહેવાય છે, જ્યાંથી પુનર્જન્મ નથી. આનંદ અને ઈશ્વરપદનું નિવાસ—એ સર્વોચ્ચ અવસ્થાન છે, પરમ લક્ષ્ય છે. ચાર આશ્રમ શીખવવામાં આવ્યા છે, પણ યોગીઓ માટે માત્ર એક જ છે. સ્થિર રહી ધ્યાનમાં બેસે તે સંન્યાસી કહેવાય છે, પાંચમું કોઈ અવસ્થાન નથી. જે બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરે છે—ઉપકુર્વાણ અથવા નૈષ્ઠિક રૂપે—તે બ્રહ્મતત્વમાં તત્પર હોય છે.