ਕੂਰ੍ਮਪੁਰਾਣਮ੍

ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਉਸ ਦੇ ਕਮਲ ਵਰਗੇ ਚਰਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਅਸੁਰ ਵੀ ਪੂਜਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਅੰਧਕਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਫਿਰ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਉਹ ਅਧੋਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਥੇ, ਹਰਿ ਅਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਨਰਸਿੰਘ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਵਿਆਪਕ ਰਹੇ। ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਕਾਲਾਗਨੀ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਲਿਆ। ਫਿਰ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਮਹਾਦੇਵ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ 'ਚ ਨਮਨ ਕਰਕੇ ਬੋਲੇ, "ਅਸੀਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਵਾਂਗੇ, ਤਦੋਂ ਹੀ ਸਾਡੀ ਭੁੱਖ ਮਿਟੇਗੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ—ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵ—ਨੂੰ ਖਾਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਧਿਆਨ ਲਾਇਆ ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਹਰਿ ਉਪਸਥਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਸਭ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਜਲਦੀ ਕਰੋ, ਇਹ ਤੁਹਾਡੀ ਹੀ ਰਚਨਾ ਹੈ।" ਫਿਰ, ਉਹ ਮਹਾਦੇਵ ਅਤੇ ਨਰਸਿੰਘ ਸਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹਰਿ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਸ਼ੰਭੂ ਅਤੇ ਭੈਰਵ—ਜੋ ਅਤੁੱਟ ਊਰਜਾ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਇਕ ਰੂਪ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜੋ ਇਥੇ ਮੇਰੀ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਕਰੋ।" ਜੋ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਉਹ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੋਵੇਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਚਾਰ ਮੁਖਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਰੁਦ੍ਰ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਨੂੰ ਖਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸਤਤਵ ਗੁਣ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਵਿਵਕਤ ਜੜ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਆਨੰਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਮਹਾਦੇਵ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਹਰਿ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਭੈਰਵ ਦੇਵ, ਜੋ ਅਤੁੱਟ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਤੁੱਲ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਵਿਰੋਚਨ ਸੀ। ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਆਏ। ਰਾਜਾ ਉੱਠਿਆ, ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੋਲੇ, "ਅੱਜ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਆਪ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋ। ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਕੰਮ ਕਰਾਂ?" ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਇਆ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਵਾਕਈ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈਂ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਧਰਮੀ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਧਰਮ ਦੱਸੋ। ਸਭ ਤੋਂ ਗੁਪਤ ਧਰਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਗਿਆਨ ਦੱਸੋ।" ਫਿਰ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜਪਾਟ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਲਗਨ ਲਾ ਲਈ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਪੁਰੰਦਰ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਹਾਰ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਇੰਦਰ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਜੋ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਨ, ਕੋਲ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਦੈਤਿਆ ਦੇ ਸਵਾਮੀਆਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਜੰਮੇ।" ਉਹ ਸਭ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਜੋ ਅਪ੍ਰਗਟ, ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸਹਾਰਾ ਹਨ, ਹਰੀ ਕੋਲ ਗਏ। ਵਾਸੁਦੇਵ, ਜੋ ਆਦਿ ਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਆਨੰਦਮਈ, ਸ਼ੁੱਧ ਆਕਾਸ਼ ਸਰੂਪ ਹਨ। ਫਿਰ, ਹਰੀ ਜੋ ਯੋਗ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ, ਦੇਵੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ।