कूर्मपुराणम्

सूतादयः शृण्वन्तु—तेषां स्वभावं संक्षेपेण वर्णयामि। पार्थः, धर्मात्मा पाण्डवः शत्रुनिग्रही, महर्षिं कृष्णद्वैपायनं मार्गे सञ्चरन्तं ददर्श। तं दृष्ट्वा अर्जुनः दुःखं परित्यज्य भूमौ प्रणिपत्य निपपात। ततः सः महर्षिं प्रणम्य प्राञ्जलिः पप्रच्छ—भगवन्, त्वं शीघ्रं कुत्र गच्छसि? किं कार्यं मम, कम् अधुना ब्रूहि, कमललोचन? तदा सः मुनिः शिष्यवृन्देन परिवृतः नदीतीरे उपविवेश। महर्षिः उवाच—अहं देवालयं महानगरं वाराणसीं गच्छामि। तत्र पापिनः जाताः भविष्यन्ति, वर्णाश्रमविहीनाः। कलियुगे सर्वपापानां प्रायश्चित्तमेव प्रायशः उपायः। तथापि तत्र महात्मानः धर्मिष्ठाः सत्यवदिनश्च भविष्यन्ति। यदि त्वं स्वधर्मं सम्यग् आचरिष्यसि, तर्हि सर्वभीतः मुक्तो भविष्यसि। ततः अर्जुनः पुनः प्रणम्य द्विजश्रेष्ठं युगधर्मान् पप्रच्छ। ईशानं देवमपि प्रणम्य सः सनातनधर्मान् पृष्टवान्। महर्षिः अवदत्—पार्थ, विस्तरेण एतद् वक्तुं न शक्नोमि। तृतीयं द्वापराख्यं, चतुर्थं कलिः इति कथ्यते। द्वापरे यज्ञ एव प्रधानः, कलियुगे दानमेव श्रेष्ठम्। द्वापरे विष्णुः देवता, कलौ रुद्रः महेश्वरः। चतुर्ष्वपि युगेषु पुण्यः पिनाकधारी रुद्रः पूज्यते। तिष्ये तु त्रिभागशून्ये केवलं साररूपेण सत्त्वमवशिष्यते। कृतयुगे सर्वे प्राणिनः नित्यतृप्ताः, नित्यहृष्टाः, सुखोपभोगिनश्च। तत्र समाना आयुः, सौख्यम्, सौन्दर्यं च तेषां भवति। ते ध्यानतपसि स्थिराः, महादेवभक्त्या परायणाः। पर्वतेषु सागरेषु च वसन्ति, अनिकेतनाः, हे शत्रुतापन। यदा सा सिद्धिः नष्टा, तदा अन्यैव सिद्धिरुत्पन्ना। तदा मेघगर्जितेन वर्षा प्रवृत्ता। तेषां तदा वृक्षा एव गृहाणि जातानि। त्रेतायाः आरम्भे तैः जनैः तैः वृक्षैः जीविकां प्राप्नुवन्। ततः सहसा रागलोभप्रवृत्तिः अभवत्। ततः सर्वे ते वृक्षगृहाः विनष्टाः। ये तदा सत्यवदिनः, ते पुनः तां सिद्धिं चिन्तयामासुः। तेषां वस्त्राणि, फलानि, भूषणानि उत्पन्नानि। सर्वेषु मधुकोषेषु विशुद्धं बलवन्मधु लब्धम्। तया सिद्ध्या सर्वे तृप्ताः, पुष्टाः, रोगरहिताश्चासन्। किन्तु, ते वृक्षान् मधु च बलात् अपाहरन्। तदा मधुनश्च कामद्रुमाणां च नाशेन तानि वृक्षाणि अपि क्वचित् क्वचित् अदृश्यन्त। द्वन्द्वैः पीडिताः ते तदा परिघान् निर्मायन्। यदा मधु कामद्रुमाश्च नष्टाः, तदा जीविकायै अन्यो उपायः, वर्षा प्रचुरा, अभवत्। तत्र निरन्तरवर्षेण नद्यः स्वस्रोतः पूरयामासुः। एवं कालपर्ययेण धर्मस्य, जीविकायाश्च, सुखस्य च विविधा अवस्था जाताः इति।