लिङ्गपुराणम्

सर्वार्थज्ञाननिष्पत्तिर् आत्मनो योग उच्यते एकाग्रता भवेच्चैव सर्वदा तत्प्रसादतः

सर्वार्थज्ञानाची प्राप्ती म्हणजे आत्म्याचा योग होय; त्याच्या कृपेने नेहमीच एकाग्रता मिळते.

प्रसादस्य स्वरूपं यत् स्वसंवेद्यं द्विजोत्तमाः वक्तुं न शक्यं ब्रह्माद्यैः क्रमशो जायते नृणाम्

कृपेचे खरे स्वरूप, जे स्वतः अनुभवायचे असते, द्विजश्रेष्ठांनो, ते ब्रह्मादिकांनीही सांगता येत नाही; ते हळूहळू माणसांत प्रकट होते.

योगशब्देन निर्वाणं माहेशं पदमुच्यते तस्य हेतुरृषेर्ज्ञानं ज्ञानं तस्य प्रसादतः

‘योग’ या शब्दाचा अर्थ महेशाचे परम पद, म्हणजे निर्वाण, असा आहे; त्याचे कारण म्हणजे ऋषीचे ज्ञान, आणि ते ज्ञान त्याच्या कृपेने मिळते.

ज्ञानेन निर्दहेत्पापं निरुध्य विषयान् सदा निरुद्धेन्द्रियवृत्तेस्तु योगसिद्धिर्भविष्यति

ज्ञानाच्या जोरावर पाप जाळावं, आणि नेहमी इंद्रियांना विषयांपासून रोखावं. इंद्रियांच्या वर्तनावर नियंत्रण ठेवलं, तर योगाची सिद्धी मिळते.

योगो निरोधो वृत्तेषु चित्तस्य द्विजसत्तमाः साधनान्यष्टधा चास्य कथितानीह सिद्धये

मनाच्या वर्तनावर नियंत्रण ठेवणं हाच योग आहे, हे द्विजश्रेष्ठ. या योगसिद्धीसाठी आठ प्रकारची साधनं सांगितली आहेत.

यमस्तु प्रथमः प्रोक्तो द्वितीयो नियमस् तथा तृतीयमासनं प्रोक्तं प्राणायामस्ततः परम्

यम हा पहिला, नियम दुसरा, आसन तिसरं, आणि त्यानंतर प्राणायाम चौथा सांगितला आहे.

प्रत्याहारं पञ्चमो वै धारणा च ततः परा ध्यानं सप्तममित्युक्तं समाधिस्त्वष्टमः स्मृतः

पंचवा प्रत्याहार, त्यानंतर धारणा, सातवा ध्यान, आणि आठवा समाधी असं सांगितलं आहे.

तपस्युपरमश्चैव यम इत्यभिधीयते अहिंसा प्रथमो हेतुर् यमस्य यमिनां वराः

तप आणि संयम यांना यम म्हणतात. अहिंसा ही यमाची पहिली कारण आहे, हे संयमींमध्ये श्रेष्ठ असणाऱ्यांनो.

सत्यमस्तेयमपरं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ नियमस्यापि वै मूलं यम एव न संशयः

सत्य, चोरी न करणे, ब्रह्मचर्य आणि अपरिग्रह हे सुद्धा नियमाचे मूळ आहेत. खरं तर यम हाच त्याचा पाया आहे, यात शंका नाही.

आत्मवत् सर्वभूतानां हितायैव प्रवर्तनम् अहिंसैषा समाख्याता या चात्मज्ञानसिद्धिदा

सर्व जीवांशी स्वतःसारखं वागणं आणि त्यांचं भलं करणं, हिलाच अहिंसा म्हणतात. ही आत्मज्ञान मिळवून देते असं सांगितलं आहे.

दृष्टं श्रुतं चानुमितं स्वानुभूतं यथार्थतः कथनं सत्यमित्युक्तं परपीडाविवर्जितम्

जे काही पाहिलं, ऐकलं, अनुमान केलं किंवा स्वतः अनुभवलं, ते जसं आहे तसं इतरांना सांगणं आणि दुसऱ्यांना त्रास न देणं, हिलाच सत्य बोलणं म्हणतात.

नाश्लीलं कीर्तयेदेवं ब्राह्मणानामिति श्रुतिः परदोषान् परिज्ञाय न वदेदिति चापरम्

ब्राह्मणांबद्दल अश्लील बोलू नये, असं श्रुतीत सांगितलं आहे. आणि दुसऱ्याचे दोष समजूनही त्याची निंदा करू नये, हेही एक नियम आहे.

अनादानं परस्वानाम् आपद्यपि विचारतः मनसा कर्मणा वाचा तदस्तेयं समासतः

दुसऱ्याचं मालमत्ता, अगदी संकटातही, मनाने, कृतीने किंवा बोलून घेऊ नये. ह्यालाच चोरी न करणे म्हणतात.

मैथुनस्याप्रवृत्तिर्हि मनोवाक्कायकर्मणा ब्रह्मचर्यमिति प्रोक्तं यतीनां ब्रह्मचारिणाम्

मन, वाणी आणि शरीराने मैथुन न करणे, ह्यालाच ब्रह्मचर्य म्हणतात, हे संयमी आणि ब्रह्मचारी लोकांसाठी सांगितलं आहे.

इह वैखानसानां च विदाराणां विशेषतः सदाराणां गृहस्थानं तथैव च वदामि वः

इथे वैखानस, विदार, पत्नी असणारे आणि गृहस्थ, या सर्वांसाठी हेच सांगतो.

स्वदारे विधिवत्कृत्वा निवृत्तिश्चान्यतः सदा मनसा कर्मणा वाचा ब्रह्मचर्यमिति स्मृतम्

स्वतःच्या पत्नीशी नियमाप्रमाणे संबंध ठेवणं आणि इतरांपासून नेहमी मन, कृती आणि वाणीने दूर राहणं, ह्यालाच ब्रह्मचर्य मानलं आहे.

मेध्या स्वनारी सम्भोगं कृत्वा स्नानं समाचरेत् एवं गृहस्थो युक्तात्मा ब्रह्मचारी न संशयः

स्वतःच्या पवित्र पत्नीशी संबंध झाल्यावर स्नान करावं. अशा प्रकारे गृहस्थ जर संयमी असेल, तर तो नक्कीच ब्रह्मचारी आहे, यात शंका नाही.

अहिंसाप्येवमेवैषा द्विजगुर्वग्निपूजने विधिना यादृशी हिंसा सा त्वहिंसा इति स्मृता

अहिंसा सुद्धा द्विज, गुरु आणि अग्नि यांच्या पूजेत, नियमाप्रमाणे, अशीच मानली जाते. तिथे जी हिंसा होते, ती अहिंसा म्हणून ओळखली जाते.

स्त्रियः सदा परित्याज्याः सङ्गं नैव च कारयेत् कुणपेषु यथा चित्तं तथा कुर्याद्विचक्षणः

स्त्रियांना नेहमी टाळावं, आणि त्यांच्याशी संग करू नये. जसं मृतदेहांपासून मन दूर ठेवावं, तसंच सुज्ञाने स्त्रियांबाबत वागावं.

विण्मूत्रोत्सर्गकालेषु बहिर्भूमौ यथा मतिः तथा कार्या रतौ चापि स्वदारे चान्यतः कुतः

मलमूत्र विसर्जन करताना जसं मन सुचवतं तसं बाहेरच्या जागी वागावं. तसंच स्वतःच्या पत्नीशी संबंध ठेवताना करावं, इतर कोणत्याही स्त्रीशी नाही.

अङ्गारसदृशी नारी घृतकुम्भसमः पुमान् तस्मान्नारीषु संसर्गं दूरतः परिवर्जयेत्

स्त्री ही जणू जळत्या कोळशासारखी आहे, आणि पुरुष तुपाच्या भांड्यासारखा. म्हणून स्त्रियांपासून लांबच राहावं.

भोगेन तृप्तिर्नैवास्ति विषयाणां विचारतः तस्माद्विरागः कर्तव्यो मनसा कर्मणा गिरा

विषयांचा उपभोग घेऊन समाधान मिळत नाही, हे नीट विचार केला तर कळते. म्हणून मनाने, वाणीने आणि कृतीने वैराग्य ठेवावे.

न जातु कामः कामानाम् उपभोगेन शाम्यति हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते

इच्छा कधीच विषयांचा उपभोग घेऊन शांत होत नाही; जशी अग्नीला तुप घातल्यावर तो वाढतो, तशीच इच्छा वाढतच जाते.

तस्मात्त्यागः सदा कार्यस् त्व् अमृतत्वाय योगिना अविरक्तो यतो मर्त्यो नानायोनिषु वर्तते

म्हणून अमरत्वासाठी नेहमीच त्याग करावा. ज्याला वैराग्य नाही, तो माणूस अनेक जन्म घेत राहतो.

त्यागेनैवामृतत्वं हि श्रुतिस्मृतिविदां वराः कर्मणा प्रजया नास्ति द्रव्येण द्विजसत्तमाः

त्यागानेच अमरत्व मिळते, असे वेद आणि स्मृती जाणणारे श्रेष्ठ लोक सांगतात; कृतीने, संततीने किंवा संपत्तीने ते मिळत नाही, हे द्विजश्रेष्ठा.

तस्माद्विरागः कर्तव्यो मनोवाक्कायकर्मणा ऋतौ ऋतौ निवृत्तिस्तु ब्रह्मचर्यमिति स्मृतम्

म्हणून मन, वाणी आणि शरीर यांच्या कृतींनी वैराग्य ठेवावे. योग्य वेळी संयम पाळणे ह्यालाच ब्रह्मचर्य म्हणतात.

यमाः संक्षेपतः प्रोक्ता नियमांश् च वदामि वः शौचमिज्या तपो दानं स्वाध्यायोपस्थनिग्रहः

यम थोडक्यात सांगितले; आता मी नियम सांगतो: शुद्धता, यज्ञ, तप, दान, वेदाध्ययन आणि इंद्रियांचे नियंत्रण.

व्रतोपवासमौनं च स्नानं च नियमा दश नियमः स्यादनीहा च शौचं तुष्टिस्तपस् तथा

व्रत, उपवास, मौन आणि स्नान हे दहा नियम आहेत; तसेच, लोभ नसणे, शुद्धता, समाधान आणि तप.

जपः शिवप्रणीधानं पद्मकाद्यं तथासनम् बाह्यमाभ्यन्तरं प्रोक्तं शौचमाभ्यन्तरं वरम्

जप, शिवभक्ती, पद्मासन वगैरे आसने, बाह्य आणि अंतर्गत शुद्धता सांगितली आहे; त्यात अंतर्गत शुद्धता श्रेष्ठ मानली आहे.