लिङ्गपुराणम्

एवं ब्राह्मणश्रेष्ठाः, युगचतुष्टयस्य सन्ध्यांशः द्विसहस्रवर्षाणि सन्ति, तेन चतुर्व्याहृत्य युगानां सन्ध्यांशैः सहितं वर्षाणां समष्टिः एकसप्ततिः लक्षसप्तसहस्राणि इति निर्दिष्टा। कृतत्रेतादीनां युगानां कालः मन्वन्तरः इति कथ्यते; वर्षारम्भे मन्वन्तरस्य गणना प्रकीर्तिता। मन्वन्तरः त्रिंशत्कोटि मानववर्षाणि, तत्र च षट्सप्ततिः लक्षसप्तसहस्राणि अपि संयुक्तानि। द्विसहस्रवर्षाणि अतिरिक्ता गणनायाम् निष्क्रान्तानि; लिङ्गशास्त्रे मन्वन्तरस्य गणना एवं ब्राह्मणैः उद्घोषिता। एवं युगचतुष्टयस्य वर्षगणना उद्घोषिता; सहस्रयुगचतुष्टयवर्त्तनं एकं कल्पः इति ब्राह्मणश्रेष्ठाः। रात्र्यन्ते लोका उत्पद्यन्ते; रात्रौ जीवाः विनश्यन्ति। तत्र देवेषु अष्टाविंशतिः कोट्यः सन्ति। मन्वन्तरेषु गणना त्रिशत्कोट्यः च, द्विनवत्युत्तरशतकोट्यः च। ब्राह्मणाः, गतकल्पे सप्तसप्ततिः सहस्राणि, पुनः अष्टसहस्राणि सर्वत्र संक्षेपे। कल्पान्ते तान् विहाय, प्रलये आगते, महर्लोकात् जनलोकं गच्छन्ति जीवाः। द्विसहस्रकोट्यः, अष्टशतकोट्यः शताः, द्विषट्कोट्यः, सप्तसप्ततिः लक्षसप्तसहस्राणि। दिव्यगणना अर्धकल्पस्य एवं निर्दिष्टा; सहस्रकल्पाः अजस्य एकं वर्षं भवन्ति। अष्टसहस्रवर्षाणि ब्रह्मयुगः, ब्रह्मणः कालः; सहस्रयुगानि सवनेषु सर्वदेवानां उत्पत्त्यर्थं। त्रिविधानि त्रिगुणानि सहस्रयज्ञाः कथ्यन्ते; तथा कालस्वरूपस्य ब्रह्मणः कालः उद्घोषितः। सृष्टिः, उत्पत्ति, तपः; भविष्यत्, प्रसवः, यज्ञः पुनः, ऋतु, अग्निः, वहनः, सावित्रः, शुद्धः च। उशिकः, कुशिकः, गान्धारः, ऋषभः, षड्जः, मज्जालीयः, मध्यमः। वैराजः, निषादः, मेघवाहनः प्रधानः, पञ्चमः चित्रकः, आकूतिः, ज्ञानं च। मनः, सुदर्शः, बृंहः, श्वेतलोहितः, रक्तः, पीतवस्त्रः, असितः, सर्वरूपः। एवं अनिर्दिष्टजन्म ब्रह्मणः कल्पाः गणिताः; ब्रह्मर्षिभ्यः, कल्पानां संख्या अनन्तानन्ता। एतावन्त्यः दिनरात्र्यः गताः; परमकालान्ते सर्वविकाराः स्वस्वरूपे प्रत्यवर्तन्ते। परिवर्त्तनस्य प्रलयः केवलं शिवस्य आज्ञया भवति; परिवर्त्तनप्रलये मूलप्रकृतिः आत्मा च शेषे। समान्येन, प्रकृतिः पुरुषः च स्थितौ; गुणानां विषमत्वे, सृष्टिः कथ्यते। गुणानां समत्वे प्रलयः; तयोः कारणं महेश्वरः। तस्य लीलया देवाधिपः एतादृशीः सृष्टयः कृतवान्। संक्षेपे, अनन्ताः जीवाः प्रकृत्याः अधीनात् उत्पद्यन्ते; अनन्ताः कल्पाः, अनन्ताः पितामहाः च। हरयः अपि अनन्ताः, किन्तु महेश्वरः एक एव; सर्वप्राकृतिकविकारा महेश्वरस्य लीलया प्रवर्त्तन्ति। तस्य देवस्य क्रिया त्रिविधा गुणात्मिका; तस्य परमस्य आत्मनः न आदिः, न मध्यं, न अन्तः। पितामहात् परं अन्यः अस्ति, यस्य दिनं द्विपरार्धसमं; तस्य दिने यत् सृज्यते, रात्रौ तत् विनश्यति। तत्र भूः, भुवः, स्वः लोकाः विनश्यन्ति, उपर्यपि; रात्रौ सर्वं चलस्थिरं नष्टे, ब्रह्मा एकस्मिन्समुद्रे स्थितः। सः गम्भीरनिद्रायाः जले निमग्नः, अतः नारायणः इति कथ्यते; रात्र्यन्ते जागृतः, सर्वं चलस्थिरं शून्यं दृष्ट्वा— ततः ब्रह्मा, ब्रह्मविदां श्रेष्ठः, सृष्टिं चिन्तयामास; भूमिं जलनिमग्नां गृह्य, सनातनः। वराहरूपं धारयित्वा, पूर्ववत् ताम् अधारयत्; प्रभुः नद्यः, सरितः, समुद्रान् पूर्ववत् अकृत्। भूमिं समतलां कृत्वा, प्राचीनाग्निना दग्धाः पर्वतान् स्थापयामास। भूभुवःस्वादिलोकान् पूर्ववत् स्थापयामास; तस्मिन्काले भगवान् पुनः सृष्टिं चिन्तयामास। सृष्टिं चिन्तयति, महानात्मनि मोहः उत्पन्नः; द्विजाः पूर्वबुद्ध्या ब्रह्मणः अनिर्दिष्टजन्मनः आगच्छन्। तमः, मोहः, महामोहः, तामिस्रः, अन्धः—एते पञ्च अज्ञानरूपाः आत्मभूतात् उत्पन्नाः। अज्ञानग्रस्तं सृष्टिं आद्यसृष्टिः इति कथ्यते; ताम् निष्फलां स्मृत्वा, आद्यसृष्टिः प्रजापतेः इति निर्दिष्टा। सः अन्यां सृष्टिं चिन्तयामास; प्रधानवृक्षाः उत्पन्नाः स्मृताः; तस्य मुनेः कण्ठः ध्यानं कुर्वतः त्रिधा प्रकटितः। प्रथमं तस्मात् तिर्यक्स्रोताः सृष्टिः जातः; ऊर्ध्वस्रोताः सृष्टिः तदनन्तरं, या सात्त्विकी स्मृतिः। अधःस्रोताः सृष्टिः, सौम्या च, भूतसृष्टिः पुनः; महतः ब्रह्मणः, प्रथमं महत्, द्वितीयं भूतसृष्टिः। तृतीयं इन्द्रियसृष्टिः, चतुर्थं आद्यसृष्टिः; पञ्चमं पशुसृष्टिः, षष्ठं दिव्यसृष्टिः। सप्तमं मानुषी, ब्राह्मणाः; अष्टमं सौम्या स्मृतिः; नवमं कौमारी; एषा स्वभाविकविकृतिसृष्टिः।