लिङ्गपुराणम्

शृणु, धर्मप्रिय! सर्वेषां भूतानां स्वहितमिव हितं कुर्वन् अहिंसाकर्मणि प्रवर्तते, यया आत्मविद्या लभ्यते इति श्रूयते। यथार्थदर्शनं, श्रवणं, अनुमानं, स्वानुभवश्च यथातथ्यं भाषमाणः, परपीडनं वर्जयन्, सत्यमुच्यते। ब्राह्मणेषु अश्लीलवचनं न कर्तव्यम् इति शास्त्रवचनम्; अन्यस्य दोषं ज्ञात्वा अपि तं न भाषेत—एषा अपरान्य नियमः। अन्यस्य द्रव्यं नाप्नोति, नापि दारिद्र्येऽपि, न मनसा, न कर्मणा, न वाचा—एष संक्षेपेण अस्तेयस्य लक्षणम्। ब्रह्मचर्यं नाम, यत् मनसा, वाचा, कायेन च मैथुनात् निवृत्तिः, यत् संन्यासिनां ब्रह्मचारिणां च विहितम्। एष एव नियमः वैखानसविदारगृहस्थपत्नीवतां च विशेषतः स्मृतः। स्वपत्न्या नियतविधिना संयोगः, अन्यासु सर्वदा वर्जनं मनसा, वाचा, कायेन च—एष ब्रह्मचर्यं स्मृतम्। स्वपत्न्या शुद्धया सह संसर्गात् पश्चात् स्नानं कर्तव्यम्; एवं संयतात्मा गृही ब्रह्मचारी स्यात्, न संशयः। यथैव द्विजगुरुपावकपूजायां नियतेन अहिंसा स्मृता, तत्र यत् हिंसनं, तदपि अहिंसैव गण्यते। स्त्रियः सदा वर्जनीयाः, न च ताभिः सह संगः कार्यः; मृतेषु यथा, तथा बुद्धिमान् मनसा आचरन्। मूत्रपुरीषविसर्गे भूमौ बहिः स्वचिन्तया आचरितव्यम्; तथा स्वपत्नीसंयोगे अपि, अन्यथा कदापि न। स्त्री अग्निशलाका इव, पुरुषः सर्पिष्पात्रमिव; अतः स्त्रीसंस्पर्शः दूरतः एव वर्जनीयः। विषयेषु भोगेन तृप्तिः नास्ति, यतः प्रत्यवेक्ष्य वैराग्यं मनसा, वाचा, कायेन च साध्यम्। कामो विषयभोगैः कदापि न शम्यति; यथा अग्निः घृतकुण्डेन अधिकं वर्धते। अतः योगिना सदा त्यागः आचर्यः अमृतत्वाय; असंयुक्तः स जीवन्मृतः जन्मनि जन्मनि भ्रमति। केवलं त्यागेनैव अमृतत्वं प्राप्यते इति वेदस्मृतिविदां मतम्; न कर्मणा, न प्रजया, न वित्तेन, द्विजोत्तम। अतः वैराग्यं मनसा, वाचा, कायेन च साध्यम्; यथाकालं ब्रह्मचर्यं संज्ञायते। संक्षेपेण यमाः उक्ताः; अधुना नियमाः शृणु—शौचं, यज्ञः, तपः, दानं, वेदाध्ययनं, इन्द्रियनिग्रहश्च। व्रतानि, उपवासः, मौनं, स्नानं च; अलोभः, शौचं, संतोषः, तपश्च दश नियमाः। जपः, शिवभक्तिः, पद्मादिस्थानानि; बाह्याभ्यंतरशौचं, यत्र आन्तरं श्रेष्ठतमम्। उभयं शौचं आचरितव्यम्; शिवभक्तः अग्निजलव्राह्मणशुद्धिं कुर्यात्। विधिवत् स्नात्वा ततः आन्तरशौचं कुर्यात्; मृत्युपर्यन्तं मृद्भिः अंगलेपनं, तीर्थे स्नानं च। केवलं जलस्नानात् आन्तरशौचं विना, अपवित्र एव; जले स्थिताः, तृणमत्स्यादयः अपि तत्रैव। सदा जलस्नानेन अपि ते न विशुद्धाः, अतः आन्तरशौचं नित्यं नियतेन आचरितव्यम्। आत्मविद्याजलेन स्नातः, सत्यभावमृद्भिः शुद्धवैराग्येन च अभिषिक्तः, स एव शुद्धः इति शौचशिक्षा। शुद्धेषु एव सिद्धिः दृश्यते, अशुद्धेषु न कदाचित्; यथान्यायमुपपन्नेन संतुष्टः, संयम्य च, सिद्धिं प्राप्नोति। तस्य संतोषः नित्यः, न च अतीतलाभे रमतः; चान्द्रायणादिषु शुभेषु तपः कुशलः। वेदाध्ययनं जपः स्मृतः, प्रणवस्य जपश्च त्रिविधः—वाचिकः अधमः, उपांशुः श्रेष्ठः, मानसः परमः। मानसो जपः विशेषतः पञ्चाक्षरीमन्त्रे विस्तीर्णः; शिवभक्तिः अपि मनसा, वाचा, कायेन च कार्यम्। शिवज्ञानं, दृढा गुरौ भक्तिः, इन्द्रियाणां त्वरितनिग्रहश्च—एवं शिक्ष्यते। इन्द्रियविनिग्रहः संक्षेपेण प्रत्याहारः, मनसः एकदेशे बन्धनं धारणा इति। तद्व स्थिरं सति, ध्यानं समाधिश्च विचार्यते; तत्र एकाग्रता ध्यानम्, अन्यसंस्काररहितम्। केवलं चैतन्यबोधमात्रं शेषं सति, शरीराभाववत्, तत् समाधिः; तस्य हेतुः प्राणायामः स्मृतः। प्राणः स्वदेहे उत्पन्नः वायुः; तस्य निग्रहः यमः। यमस्त्रिविधः—मृदु, मध्यम, उत्तम इति द्विजैः कथ्यते। प्राणापानयोः निग्रहः प्राणायामः इति; तस्य प्रमाणं द्वादशमात्रा स्मृतम्। अधमः द्वादशमात्रः, उत्तमः अपि द्वादशः, मध्यमः तु तस्य द्विगुणः, चतुर्विंशतिमात्रकः। प्रधानः उत्तमस्य त्रिगुणः, षट्त्रिंशन्मात्रकः, क्रमशः स्वेद, कम्पन, उत्पत्तिं जनयति। योगे सुखोत्पत्त्यर्थं, निद्रालस्याय च, रोमाञ्च, शब्द, बोध, शरीरकम्पन, कम्पनं च स्यात्। भ्रमणं स्वेदजन्यचेतनाहानिः च, स उत्तमः श्रेष्ठः प्राणायामः। बीजयुक्तः, बीजरहितः, जपयुक्तः, जपरहितः, गजवत्, मृगवत्, दुर्नियतः, सिंहवत् इति क्रमशः सः उच्यते। एवं धर्मपथे यम-नियमादीन् आचरन्, योगी शुद्धात्मा, संयम्येन्द्रियः, वैराग्ययुक्तः, शिवभक्तः, आत्मविद्यां, अमृतत्वं च प्राप्नोति—इति श्रुति-स्मृत्युपदिष्टं धर्मकथां शृणु।