માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

માણવમાં જ્ઞાન છે, પણ માત્ર મનુષ્યજાતિ જ જ્ઞાન ધરાવે છે એવું નથી. દરેક પ્રાણી—પશુ, પક્ષી અને બીજાં જીવમાં પણ જ્ઞાન રહેલું છે. મનુષ્ય પાસે જે જ્ઞાન છે, તે જ જ્ઞાન પશુઓ અને પક્ષીઓમાં પણ જોવા મળે છે; અને જે તેઓ પાસે છે, એ પણ મનુષ્યમાં છે—બન્નેમાં ઘણો સામ્ય છે. પણ જો તમે moths (પતંગિયાં) જુઓ, તો ખબર પડે કે જ્ઞાન હોવા છતાં, ભૂખે ત્રસ્ત થતા છતાં, ભ્રમમાં પડીને તેઓ અગ્નિમાં ઝંપાવે છે અને પોતાનું વિનાશ ટાળી શકતા નથી. એ જ રીતે, હે પુરુષસિંહ, મનુષ્ય પણ પોતાના સંતાન પ્રત્યે માત્ર કામના અને મોહથી જ જોડાયેલો રહે છે; લોભથી તેઓ પ્રતિફળની અપેક્ષા રાખે છે—શું તમે આ નથી જોયું? આ બધું છતાં, લોકો મહામાયાની શક્તિથી મોહના ભવસાગરમાં અને ભ્રમના અંધકૂપમાં પડી જાય છે—મહાન માયા, જે સમગ્ર સંસારને ચલાવે છે, એનું આ કારસો છે. એટલે, અહીં કોઈને આશ્ચર્ય થવું જોઈએ નહીં, કારણ કે આ તો જગતના સ્વામીની યોગનિદ્રા છે; હરિની મહામાયાએ સમગ્ર જગતને ભ્રમમાં મુકી દીધું છે. એ મહામાયાની શક્તિથી તો વિદ્વાનોના મન પણ મોહિત થઈ જાય છે; એ કલ્યાણમયી દેવી મહાન મોહ આપે છે. એના દ્વારા જ આખું જગત—ચલ અને અચલ—ઉત્પન્ન થાય છે; જ્યારે એ પ્રસન્ન થાય છે, ત્યારે લોકો પર કૃપા કરીને મુક્તિનું કારણ બને છે. એ સર્વોચ્ચ જ્ઞાન છે, મુક્તિનું શાશ્વત કારણ છે; એજ સંસારના બંધનનું પણ કારણ છે અને સર્વ રાજાઓની રાજા છે. ત્યારે રાજાએ પૂછ્યું: “હે પૂજ્ય, તમે જે મહામાયા દેવીની વાત કરો છો, એ કોણ છે? એ કેવી રીતે જન્મી, અને એનાં કાર્યો શું છે, હે દ્વિજ?” પછી રાજાએ વધુ પૂછ્યું: “એ દેવીનું સ્વરૂપ શું છે, એ ક્યાંથી પ્રગટ થઈ? એ વિશે બધું હું તમારી પાસેથી સાંભળવા ઈચ્છું છું, હે બ્રહ્મજ્ઞાની!” મુનિએ કહ્યું: “એ દેવી શાશ્વત છે, સમગ્ર બ્રહ્માંડનું સ્વરૂપ છે, અને એથી બધું વ્યાપ્ત છે; છતાં, એના અવતરણની કથા અનેક છે—મારી પાસેથી સાંભળો. જ્યારે પણ દેવતાઓના કાર્ય માટે એ અવતરે છે, ત્યારે એનો જન્મ કહેવાય છે; છતાં, એ હંમેશા શાશ્વત કહેવાય છે. જ્યારે વિશ્વના અંતે, વિષ્ણુએ યોગનિદ્રા દ્વારા આખા જગતને એક જ મહાસાગરમાં વિલિન કરી દીધું, ત્યારે ભગવાન શેષના શયન પર આરામ કરતા હતા. એ સમયે, વિષ્ણુના કાનમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા બે ભયંકર દૈત્ય—મધુ અને કૈટભ—પ્રગટ થયા, અને તેઓ બ્રહ્માને મારવા ઇચ્છતા હતા. બ્રહ્મા, જે વિષ્ણુના નાભિમાંથી ઉગેલા કમળ પર બેઠેલા હતા, તેમણે એ બે ભયંકર દૈતોને જોયા અને જનાર્દનને નિદ્રામાં પડેલા જોયા. ત્યારે બ્રહ્માએ એકાગ્રતાથી હરિના નેત્રોમાં રહેલી યોગનિદ્રાની સ્તુતિ કરી, જેથી હરિને જાગૃત કરી શકાય. બ્રહ્માએ પ્રાર્થના કરી: “હે જગતજનની, હે વિશ્વની પાલિકા, હે સંહાર અને સંરક્ષણનું કારણ, હે વિષ્ણુની યોગનિદ્રા, હે ભગવાનની અદ્વિતીય તેજસ્વિ! તમે સ્વાહા છો, સ્વધા છો, વષટકાર છો, નાદનો સાર છો; તમે અમૃત છો, હે શાશ્વત અને અવિનાશી, ત્રણ પ્રકારના પ્રમાણમાં સ્થિર છો. તમે હંમેશા અર્ધમાત્રા રૂપે સ્થિત છો, જે ઉચ્ચારવામાં અશક્ય છે; તમે સંધ્યા, સાવિત્રી અને સર્વોચ્ચ માતા છો. તમારા દ્વારા બધું પોષાય છે; તમારા દ્વારા જગત સર્જાય છે; તમારા દ્વારા જ એ રક્ષાય છે, અને તમારા દ્વારા હંમેશા વિલિન થાય છે. સર્જનમાં તમે સર્જનરૂપ છો; સંરક્ષણમાં સંરક્ષણરૂપ છો; અંતે વિનાશરૂપ છો, હે વિશ્વરૂપા! તમે મહાજ્ઞાન, મહામાયા, મહાવિદ્યા, મહાસ્મૃતિ છો; તમે મહામોહ, મહાદેવી અને પરમેશ્વરી છો. તમે સર્વની મૂળ પ્રકૃતિ, ત્રણ ગુણોને પ્રગટ કરતી; તમે કાળરાત્રિ, મહારાત્રિ અને ભયંકર મોહરાત્રિ છો. તમે લક્ષ્મી, ઈશ્વરી, લજ્જા, બુદ્ધિ, વિવેક, લજ્જા, પોષણ, સંતોષ, શાંતિ અને ક્ષમાશીલતા પણ છો. તમે તલવાર, ભાલા ધારણ કરો છો, ભયંકર છો, ગદા અને ચક્ર ધારણ કરો છો; શંખ, ધનુષ્ય, બાણ, સ્લિંગ અને લોખંડની મેસ પણ તમારા હાથમાં છે. તમે સૌમ્ય છો, સર્વ સૌમ્યોથી પણ વધારે સૌમ્ય, પરમ સુંદર; તમે પર અને અપર બંનેમાં સર્વોચ્ચ છો, હે પરમ દેવી. જ્યાં ક્યાંય જે કંઈ છે, સાચું કે અસત્ય, હે સર્વસ્વરૂપા, એ બધાની શક્તિ તમે જ છો—તો તમને કઈ રીતે સ્તુતિ કરી શકાય? તમારા દ્વારા જ જગતના સર્જનહાર, પાલક અને સંહારક પણ નિદ્રામાં મુકાય છે; તો અહીં તમને કોણ સ્તુતિ કરી શકે? વિષ્ણુ, અવતારધારી, અને મહાદેવ ઈશાન પણ તમારા દ્વારા કાર્યરત થાય છે; તો તમને કોણ સ્તુતિ કરી શકે? આ રીતે તમારી મહિમા દ્વારા સ્તુતિ કરીને, હે દેવી, એ બે અપરાજિત દૈતો મધુ અને કૈટભને મોહિત કરો. હે જગતના સ્વામી અચ્યૂતને જલ્દી જાગૃત કરો, અને તેમને જ્ઞાન આપો, જેથી તેઓ એ બે મહાદૈતોનો સંહાર કરી શકે.” મુનિએ કહ્યું: “એ સમયે, સર્જનહારે આવી રીતે જે સ્તુતિ કરી, ત્યારે કાળી દેવી ત્યાં વિષ્ણુને જાગૃત કરવા માટે પ્રગટ થઈ, જેથી મધુ અને કૈટભનો સંહાર થાય. બ્રહ્માના આંખ, મોઢ, નાક, હાથ, હૃદય અને છાતીમાંથી પ્રગટ થઈ, એ અજ્ઞેય જન્મવાળી દેવી સ્પષ્ટ દેખાઈ. પછી, તેની કૃપાથી, જગતના સ્વામી જનાર્દન શેષના શયન પરથી ઊઠ્યા અને એ બે દૈતોને જોયા. મધુ અને કૈટભ, દુષ્ટ અને અત્યંત શક્તિશાળી, ક્રોધથી લાલ આંખોવાળા, બ્રહ્માને મારવા ઉત્સુક અને ઊર્જાથી ભરેલા હતા. પછી ભગવાન હરી ઊઠીને, માત્ર પોતાના હાથો વડે, એ બંને સાથે પાંચ હજાર વર્ષ સુધી યુદ્ધ કર્યું. એ બંને દૈતો, પોતાની મહાશક્તિથી ઉન્મત્ત અને મહામાયાથી મોહિત થઈને, કેશવને કહ્યું: “અમારી તરફથી કોઈ વર માંગો.” ભગવાને કહ્યું: “તમે બંને મારો પ્રસાદ પામ્યા છો—એટલે આજે મારા હાથેથી તમે બંને મરો. અહીં બીજું કશું વર જોઈએ નહીં; એ જ મારી ઇચ્છા છે.” મુનિએ કહ્યું: ત્યારે, એ બંને દૈતો સમજ્યા કે તેઓ છલાયા ગયા છે, અને આખું જગત જલથી ભરેલું જોઈને, કમળનેત્ર ભગવાને તેમને સંબોધ્યા.