માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

મુનિએ ક્રોધથી ભરેલા મનથી કહ્યું: “હે મૂર્ખા, તેથી તું મારા રોષના કારણે પંખીઓની જાતિમાં જન્મ લેશે, અને તે પણ સોળ વર્ષ માટે.” તેણે આગળ કહ્યું: “તારે તારો સ્વરૂપ છોડવું પડશે અને પંખીનું રૂપ ધારણ કરવું પડશે. તું ચાર પુત્રોને જન્મ આપશે, હે અપ્સરાસાઓમાં સૌથી નીચી! પણ તેમ છતાં તને એમના વચ્ચે આનંદ નહીં મળે. આ કઠિન સંસારથી શુદ્ધ થઈ, તું ફરી સ્વર્ગમાં વાસ પામશે. પણ, યાદ રાખ, તારે એક પણ શબ્દ પાછો બોલવો નહીં.” આ અહાનિકારક શ્રાપ ઉચ્ચાર્યા પછી, મુનિનું મુખ ક્રોધથી લાલ થઈ ગયું અને તેઓ ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા. તે ગર્વીલા, પણ હવે કાંપતા સ્ત્રીને એકલી છોડી દીધી. તે સ્ત્રીનું મન ઉદ્ભ્રાંતિ નદીની તરંગોની જેમ અશાંત થઈ ગયું. પછી, તે અનેક ગુણોથી યુક્ત પંખીઓમાં પ્રસિદ્ધ બની જન્મી. ત્રેતાયુગમાં હરિશ્ચંદ્ર નામના એક મહાન રાજા હતા. તેઓ રાજર્ષિ તરીકે પ્રખ્યાત હતા, ધરતીના શાસક અને ધર્મમાં અડગ. તેમના રાજ્યમાં ક્યારેય દુર્ભિક્ષ, રોગ કે અકાળમૃત્યુ ન હતી. પ્રજામાં કોઈ અધર્મની વૃત્તિ નહોતી. કોઈ સંપત્તિ, બળ કે તપથી મદમસ્ત થતો નહોતો. રાજ્યમાં એવી એકપણ સ્ત્રી જન્મતી નહોતી જેણે યુવાની ન પામી હોય. એક વખત, તે બલવાન રાજા જંગલમાં હરણનો પીછો કરતાં હતાં, ત્યારે વારંવાર સ્ત્રીઓના રડવાના અવાજો સંભળાયા: “અમને બચાવો!” રાજાએ હરણને છોડીને કહ્યું: “ભય પામશો નહીં! મારા રાજ્યમાં કોણ આવા પાપી અને અયોગ્ય કાર્ય કરી શકે?” તેઓ તે અવાજની દિશામાં ગયા અને તમામ વિઘ્નોના કારણરૂપ, એક ભયાનક પ્રાણીને જોયું. તે પ્રાણી વિચાર કરવા લાગ્યું: “આ તો વિશ્વામિત્ર છે, જેના તપ અને બળનું કોઈ સામ્ય નથી. તે દેવતાઓએ જે જ્ઞાન મેળવ્યું હતું, તે જ્ઞાન તપ અને સંયમથી પ્રાપ્ત કરી રહ્યો છે. જ્યારે તે ધૈર્ય, મૌન અને મનનિયંત્રણથી પ્રયત્ન કરે છે, ત્યારે આ સ્ત્રીઓ ભયથી રડે છે—હું હવે શું કરું?” તે પ્રાણી વિચારે છે: “કૌશિક (વિશ્વામિત્ર) ઘોડાઓ દ્વારા રક્ષિત છે, અને અમે બહુ નબળા છીએ. આ ડરી ગયેલાઓ રડે છે, અને મને લાગે છે કે હું પાર જઈ શકીશ નહીં. અથવા એ રાજા આવી ગયો છે, વારંવાર કહે છે ‘ભય પામશો નહીં’; હું ઝડપી તેની અંદર પ્રવેશી જઈશ અને જે ઈચ્છું તે સિદ્ધ કરીશ.” આ રીતે વિચારી, એ ભયાનક વિઘ્નપતિએ રાજાને ગ્રહણ કરી લીધો. પછી રાજાએ ક્રોધથી કહ્યું: “આ કોણ દુષ્ટ છે, જે કપડાના કિનારે અગ્નિ જેવી જ્વાળાથી પ્રગટ છે, બળ અને તેજથી દહકે છે, જ્યારે હું, માલિક, હાજર છું? આજે મારા ધનુષ્યના તીરો, જે દિશાઓ પ્રકાશિત કરે છે, તેનાથી એ શરીર વિઘ્નિત થઈ, લાંબી નિંદ્રામાં જતો રહીશ.” રાજાના આ શબ્દો સાંભળી, વિશ્વામિત્રને ક્રોધ આવ્યો. ઋષિનું મન રોષથી ભરાયું અને ક્ષણે જ તેમણે મેળવેલું જ્ઞાન નષ્ટ થઈ ગયું. રાજાએ જયારે વિશ્વામિત્રને, તપના ધનને, જોયા, ત્યારે તે બહુ ડરી ગયો અને અશ્વત્થ વૃક્ષના પાંદડાની જેમ અચાનક કપકપતો થયો. જ્યારે ઋષિએ કહ્યું: “તું દુષ્ટ છે,” અને ત્યાં ઊભા રહ્યા, ત્યારે રાજાએ નમ્રતાથી નમન કરીને કહ્યું: “ભગવાન, આ તો મારી ફરજ છે, દોષ નહીં. હું મારા ધર્મનો અનુયાયી છું, આપ મારે રોષ ન કરો. રાજા માટે ધર્મ છે—દાન કરવું અને રક્ષા કરવી, અને ધનુષ્ય ઉઠાવી ધર્માનુસાર યુદ્ધ કરવું.” વિશ્વામિત્રે પૂછ્યું: “ક кому દાન આપવું? કોની રક્ષા કરવી? કોના સામે યુદ્ધ કરવું, રાજા? જો તને અધર્મનો ભય હોય તો જલ્દી કહો.” હરિશ્ચંદ્રે જવાબ આપ્યો: “મહાન બ્રાહ્મણો અને ગરીબોને દાન આપવું જોઈએ. જે ડરે છે, તેમની હંમેશા રક્ષા કરવી જોઈએ. અને ચોરો સામે યુદ્ધ કરવું જોઈએ.” વિશ્વામિત્રે કહ્યું: “જો તું રાજધર્મ પાળતો રાજા છે અને હું બ્રાહ્મણ છું, અને કોઈ યજ્ઞ કરવા માંગું છું, તો ઈચ્છિત દક્ષિણ આપ.” પંખીઓએ કહ્યું: “રાજાએ આ શબ્દો સાંભળી ખૂબ આનંદ અનુભવ્યો અને કૌશિકને કહ્યું: ‘ભગવાન, આપ જે ઈચ્છો તે નિઃસંકોચ કહો. એ તો પહેલેથી જ આપનું છે—even જો એ અતિ દુર્લભ હોય.’” “સોનું, રત્ન, પુત્ર, પત્ની, શરીર, જીવન, રાજ્ય, શહેર, સંપત્તિ—જે પણ આપ ઈચ્છો.” વિશ્વામિત્રે કહ્યું: “રાજા, જે તું આપ્યું તે મેં સ્વીકાર્યું. પહેલા તો મને રાજસૂય દક્ષિણ આપ.” રાજાએ કહ્યું: “હે બ્રાહ્મણ, હું નિશ્ચિતપણે એ દક્ષિણ આપીશ. શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, તમે જે ઈચ્છો તે પસંદ કરો.” વિશ્વામિત્રે કહ્યું: “પૃથ્વી, સમુદ્રો, રાજાઓ, ગામો, શહેરો, આખું રાજ્ય, રથ, ઘોડા, હાથીઓથી ભરેલું—all, treasury, storehouses, whatever તારી પાસે છે, પત્ની, પુત્ર અને શરીર સિવાય.” “અને ધર્મ પણ, હે સર્વધર્મજ્ઞ, જે વિદાય લેતી વેળા પાછળ આવે છે. વધુ શું કહું? આ બધું આપી દો.” પંખીઓએ કહ્યું: “રાજાએ મુખ પર પ્રસન્નતા અને મનમાં અડગતા રાખી, ઋષિના શબ્દો સાંભળી, હાથ જોડીને ‘તથાસ્તુ’ કહ્યું.” વિશ્વામિત્રે પૂછ્યું: “જો તું મને બધું આપી દીધું—રાજ્ય, જમીન, બળ, સંપત્તિ—તો, હે રાજર્ષિ, જ્યારે તપસ્વી રાજ્યમાં સ્થિર થાય, ત્યારે અધિકાર કોણ ધરાવે?” હરિશ્ચંદ્રે કહ્યું: “જ્યારે પણ મેં બ્રાહ્મણને જમીન આપી, ત્યારે પણ તમે જ માલિક હતા; હવે તો એ વધારે જ સાચું છે.” વિશ્વામિત્રે કહ્યું: “જો તું મને આખી પૃથ્વી આપી છે, તો જ્યાં સુધી મારી સત્તા છે, ત્યાં સુધી તારે ત્યાંથી વિદાય લેવી જોઈએ.” પછી રાજાએ પોતાના બધા આભૂષણો, કમરપટ્ટા અને યજ્ઞસૂત્ર ત્યજી, વનવાસી વસ્ત્રો ધારણ કર્યા—પત્ની શૈવ્યા અને પુત્ર સાથે. પંખીઓએ કહ્યું: “’તથાસ્તુ’ કહી, રાજા પત્ની શૈવ્યા અને પુત્ર સાથે વિદાય લેવા લાગ્યા.” ત્યારે, તેમના માર્ગમાં કોઈ ઊભો રહ્યો અને બોલ્યો: “રાજા, તમે રાજસૂય દક્ષિણ આપ્યા વિના ક્યાં જાઓ છો?