માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

ઋતધ્વજ પોતાના મનમાં ભારે દુઃખ અને નિરાશાથી વિચારે છે: "હું દુખથી મરજી ગયો છું, અસ્વચ્છ અને દુર્બળ બની ગયો છું. જો હું આવું જ રહીશ, તો મારા દુશ્મનો મારી હસી ઉડાવશે, મને અપમાની બનાવશે." પછી તે નક્કી કરે છે: "મારે મારા દુશ્મનોનો નાશ કરવો છે, રાજા એટલે કે મારા પિતાની સેવા કરવી છે, કારણ કે તેમના જીવનું આધાર મારે છે. હું કેવી રીતે આ ફરજ છોડું?" પછી તે વિચારે છે કે સ્ત્રીને મળનારી મિલકતનો ભાગ છોડી દેવું એ જ અહીં યોગ્ય છે, અને એ પણ સ્ત્રીના લાભ માટે નહીં, પણ સર્વ રીતે. તે કહે છે: "મારે આ કરુણાનું કાર્ય કરવું છે—ન કોઈ ફળ માટે, ન કોઈ નુકસાન માટે. તેણીએ મારા માટે પોતાનું જીવન ત્યાગ્યું હતું; તો તેને માટે આ નાનું કામ કરવું જ જોઈએ." પુત્રોએ આમ કહ્યું. પછી, મનમાં નક્કી કરીને, ઋતધ્વજએ જળાંજલિ આપી, અને ત્યારબાદના વિધિ પૂર્ણ કર્યા. પછી ઋતધ્વજ બોલ્યા: "જો મદાલસા, એ સુકુમારી, મારી પત્ની નથી, તો આ જીવનમાં હું બીજી કોઈ સાથીની ઈચ્છા રાખતો નથી. એ હરિનનેત્ર ગંધર્વકન્યા સિવાય હું બીજી કોઈ સ્ત્રીનો સ્વીકાર કરતો નથી—આ હું સત્ય કહું છું. એ ધર્મમાર્ગે ચાલતી ગજગામિ પત્નીને છોડીને હું બીજાની ઈચ્છા પણ રાખતો નથી—આ પણ હું સત્ય કહું છું." પુત્રોએ કહ્યું: "પિતાજી, તેમણે સ્ત્રીસુખનો ત્યાગ કર્યો છે અને હવે સમાન ગુણવાળા મિત્રોના સંગમાં રમે છે, તેની વિના. એનું સર્વોચ્ચ ધર્મ આ છે! આવા કાર્યને કોણ પોષી શકે? દેવતાઓ માટે પણ એ દુષ્કર છે." જડાએ કહ્યું: "પુત્રોના આ શબ્દો સાંભળી પિતાએ મનન કર્યું અને પછી નાગરાજ અશ્વતરે પુત્રોને હસતાં હસતાં કહ્યું: 'જો માણસ જાણે છે કે કંઈક અશક્ય છે અને છતાં પ્રયત્ન ન કરે, તો એનું બધું યત્ન વ્યર્થ જાય છે—એ સૌથી મોટું નુકસાન છે. માણસે પોતાના પુરુષાર્થથી કાર્ય કરવું જોઈએ; પરિણામ તો ભાગ્ય અને પુરુષાર્થ બંને પર આધાર રાખે છે. તેથી, પુત્રો, હું પણ યત્ન કરીશ; તપશ્ચર્યાનો આશ્રય લઈ, આ કાર્ય જલ્દી પૂર્ણ થાય એ માટે પ્રયત્ન કરીશ.'" આ રીતે નક્કી કરીને, નાગરાજ અશ્વતરે હિમવત પર્વત પર આવેલા પવિત્ર સ્થળ 'પ્લક્ષાવતરણ' પર ગયા અને કઠિન તપ કર્યા. ત્યાં તેમણે મન એકાગ્ર કરીને, નિયમિત આહાર લઈને, દિવસમાં ત્રણ વખત સ્નાન કરીને, દેવી સરસ્વતીની સ્તુતિ કરી. અશ્વતરે કહ્યું: "હું જગતજનની, શ્રીમતી દેવી સરસ્વતીને પ્રસન્ન કરવા ઈચ્છું છું. બ્રહ્માનો સ્ત્રોત એવા દેવીને વંદન કરીને હું સ્તુતિ કરું છું. હે દેવી, તું સર્વત્ર છે—યથાર્થ, લઘુ, મોક્ષદાયિ, અર્થસભર—જે તારી સાથે જોડાયેલું નથી, એ પણ યોગથી સ્થિર થાય છે. તું અવિનાશી, પરમ દેવી છે, જેમાં સર્વ વસે છે; એ અવ્યય, પરમ, પરમાણુ રૂપે સ્થિર છે." "પરમ બ્રહ્મા અવિનાશી છે અને સમગ્ર જગત ક્ષયશીલ છે; જેમ અગ્નિ લાકડામાં રહે છે અને પરમાણુ પૃથ્વીમાં, તેમ તારી અંદર બ્રહ્મા અને આખું જગત વસે છે. ઓમકાર રૂપ તું સ્થિર અને ચંચળ, બંને રૂપે તું સ્થાપિત છે. ત્રણ માપમાં સર્વ છે—ત્રણ લોક, ત્રણ વેદ, ત્રિવિધ જ્ઞાન, ત્રણ પ્રકારની અગ્નિ. ત્રણ પ્રકાશ, ત્રણ રંગ, ત્રણ ધર્મમૂળ, ત્રણ ગુણ, ત્રણ ધ્વનિ, ત્રણ આશ્રમ. ત્રણ સમય, ત્રણ અવસ્થા, પિતૃઓ, દિવસ-રાત વગેરે—આ ત્રૈગુણ્ય તારો સ્વરૂપ છે." "બ્રહ્માના મૂળ, શાશ્વત સ્વરૂપો વિવિધ ઋષિઓ જુદા જુદા રીતે જુએ છે—સાત સોમયજ્ઞ, સાત હવિ, સાત પાકયજ્ઞ—all these are offered by speakers of Brahman through your utterance. There is another, indescribable, supreme form endowed with the half-measure. એ અવિનાશી, દિવ્ય, રૂપાંતરથી રહિત, તું પરમ સ્વરૂપ ધરાવે છે—જે હું વર્ણવી શકતો નથી." "તેને જીભ, લાલ હોઠ કે બીજા અંગો નથી; ઈન્દ્ર, વસુ, બ્રહ્મા, ચંદ્ર, સૂર્ય અને પ્રકાશ પણ તેને સમજવા અસમર્થ છે. તું સર્વવ્યાપી, સર્વરૂપ, જગતની સ્વામી, પરમેશ્વરી છે, સંખ્યાશાસ્ત્ર અને વેદાંતના સિદ્ધાંતોમાં વર્ણવાયેલી અને અનેક શાખાઓમાં સ્થાપિત." "તેને આરંભ, મધ્ય કે અંત નથી; તે સત્તા અને અસત્તા બંને છે, પરંતુ માત્ર સત્તા છે; એક પણ છે, અનેક પણ છે, કંઈક પણ નથી, સર્વરૂપ છે. નામરહિત, છગૃપ, સમૂહોમાં વર્ગીકૃત, ત્રણ ગુણ આધારિત; સર્વશક્તિમાન, પરમ, શક્તિની મહિમાથી યુક્ત. સુખ-દુઃખ, પરમ આનંદનું સ્વરૂપ તું જ છે; પ્રગટ-અપ્રગટ સર્વ તારા દ્વારા વ્યાપેલું છે—અદ્વૈત બ્રહ્મા અને દ્વૈત સ્વરૂપ પણ તું જ છે." "યે ચીજ શાશ્વત છે, અન્ય ક્ષયશીલ; સ્થૂળ, સૂક્ષ્મ કે અતિસૂક્ષ્મ; પૃથ્વી, આકાશ અથવા અન્યત્ર—આ બધું તારા દ્વારા જ જાણી શકાય છે. જે નિરૂપમ છે અને જે રૂપવંત છે, એક કે અનેક, દૈવી, પૃથ્વી, આકાશ અથવા અન્યત્ર—આ બધું તારા શબ્દ અને અક્ષરથી જ વ્યક્ત થાય છે." જડાએ કહ્યું: "આ રીતે સ્તુતિ કર્યા પછી, દેવી સરસ્વતી, જે વિષ્ણુની જીભ છે, મહાત્મા અશ્વતરાને વર આપવા પ્રગટ થઈ." "હે કમ્બલના ભાઈ, નાગોના સ્વામી, હું તને વર આપું છું—જે તારા મનમાં હોય તે માગ." અશ્વતરે કહ્યું: "હે દેવી, પ્રથમ તો કમ્બલને મને સાથીરૂપે આપો; અને અમને બંનેને સર્વ સ્વરો સાથે જોડાણ આપો." દેવી સરસ્વતીએ કહ્યું: "હે શ્રેષ્ઠ નાગ, સાત સ્વર, રાગ, સાત ગીત અને તેટલાં જ સ્કેલ; એકાવન તાલ અને ત્રણ ગ્રામ—આ સમગ્ર વિદ્યા, હે નિર્દોષ, તું અને કમ્બલ મેળવશો. મારી કૃપાથી તમે સર્વોચ્ચ પન્નગગાનકલા, ચારવિધ માપ, તાલ, ત્રણ પ્રકારના લય અને ત્રિવિધ તાળ પણ જાણશો." આ રીતે દેવીની કૃપાથી અશ્વતરે અને કમ્બલને સંગીત અને વિદ્યા પ્રાપ્ત થાય છે.