માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

જ્યારે વાવેલા છોડ ફરીથી ઉગ્યા નહીં, ત્યારે બ્રહ્માએ તેમની વૃદ્ધિ માટે ખેતીનું સાધન શોધ્યું. પછી સ્વયંભૂ ભગવાન બ્રહ્માએ હાથથી કાર્ય કરવાની પદ્ધતિ સ્થાપી, અને એ સમયથી ખેતી કરીને પાકો ઉગાડવામાં આવ્યાં. જ્યારે ખેતી પૂર્ણ રીતે વિકસિત થઈ, ત્યારે ભગવાને પોતે જ યોગ્ય અને ન્યાયસંગત રીતે તેમનાં સીમાડાં નક્કી કર્યા. પછી ભગવાને સર્વ લોકોએ અને સર્વ વર્ણોએ ધર્મ અને અર્થનું યોગ્ય પાલન કરે એ માટે વર્ણ અને આશ્રમના કર્તવ્ય સ્થાપ્યા. બ્રાહ્મણો જે યજ્ઞાદિ કર્મોમાં તત્પર રહે છે, તેમનું સ્થાન પ્રજાપત્ય કહેવાય છે; જે ક્ષત્રિયો યુદ્ધમાં ભાગે નહીં, તેમનું સ્થાન ઇન્દ્રનું છે. પોતાના કર્તવ્યમાં તત્પર રહેનારા વૈશ્યો માટે મારુતનું સ્થાન છે, અને સેવા કરતા શૂદ્ર વર્ણ માટે ગંધર્વનું સ્થાન છે. અઠ્ઠاسی હજાર તપસ્વી ઋષિઓ અને ગુરુ સાથે રહેનારા શિષ્યોનું સ્થાન પણ એ જ તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે. સાત ઋષિઓનું સ્થાન વનવાસી આશ્રમનું છે; ગૃહસ્થો માટે પ્રજાપત્ય, સંન્યાસીઓ માટે બ્રહ્મલોક અને યોગીઓ માટે અમર સ્થાન—આ રીતે સ્થાનનું વિભાજન કરવામાં આવ્યું છે. કૌસ્તુકિએ પુછ્યું: “હે ભગવાન, તમે મને અંડાના ઉત્પત્તિ વિશે અને બ્રહ્મા મહાત્માના બ્રહ્માંડમાં જન્મ વિશે વિગતપૂર્વક કહ્યુ છે. હવે હું તમારાથી જાણવું ઇચ્છું છું—પ્રલયના અંતે, જ્યારે બધું ખેંચાઈ જાય છે, ત્યારે જીવોની રચના રહે છે કે નહીં?” માર્કન્ડેયએ ઉત્તર આપ્યો: “જ્યારે આખું બ્રહ્માંડ પ્રકૃતિમાં લીન થઈ જાય છે, ત્યારે તેને પંડિતો પ્રાકૃતિક પ્રલય કહે છે. જે દેખાતું છે અને તેની પરિવર્તનાઓ પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિત થઈ જાય છે, ત્યારે પ્રકૃતિ અને પુરુષ બંને પોતપોતાના સ્વભાવમાં રહે છે. એ સમયે તમસ અને સત્વ સમતોલ રહે છે—કોઈ વધારે કે ઓછું નથી—અને બંને એકબીજામાં ગૂંથાયેલા રહે છે. જેમ તેલ તલમાં રહેલું હોય, કે ઘી દૂધમાં, તેમ રજસ પણ તમસ અને સત્વ સાથે રહેલું હોય છે. જ્યારે બ્રહ્માનો આયુષ્ય—બે પરાર્ધ—રહે છે, એ ભગવાનનો એક દિવસ છે; એટલો જ સમય પ્રલયમાં રાત્રિ હોય છે. જ્યારે પ્રભાત થાય છે, ત્યારે અનાદિ અને અવિદ્યમાન કારણ સ્વરૂપ, સર્વનું કારણ, અદ્વિતીય, સર્વોચ્ચ અને અકલ્પ્ય સ્વરૂપ ભગવાન જાગે છે. એ પરમેશ્વરે પ્રકૃતિ અને પુરુષ બંનેમાં પ્રવેશ કરીને, પરમયોગ દ્વારા તેમને જાગૃત અને હલનચલન કરાવે છે. જેમ મદિરા યુવાન સ્ત્રીઓમાં પ્રવેશી તેમને ઉલ્લાસિત કરે છે, કે વસંતની પવન પ્રવેશી હલચલ કરે છે, તેમ ભગવાન યોગરૂપે પ્રવેશી તેમને જાગૃત કરે છે. જ્યારે પ્રકૃતિ આ રીતે હલચલાય છે, ત્યારે એ દેવ, બ્રહ્મા, બ્રહ્માંડમાં પ્રગટ થાય છે, જેમ હું તને વર્ણવ્યું છે. જે પહેલાં હલનચલન કરાવનાર હતા, એ જ પ્રકૃતિના સ્વામી, સંકોચ અને વિકાસ બંને અવસ્થામાં પ્રધાનરૂપે સ્થિત રહે છે. ગુણરહિત હોવા છતાં, વિશ્વના કારણરૂપ એ ભગવાન, રજસ ગુણ ધારણ કરીને બ્રહ્મા તરીકે સર્જન કરે છે. બ્રહ્માની સ્થિતિમાં, સત્વનું પ્રાધાન્ય પામીને, ભગવાન વિષ્ણુરૂપે ધર્મથી જગતની રક્ષા કરે છે. પછી તમસના પ્રભાવથી, રુદ્રરૂપે આખું જગત સંહાર કરે છે અને ત્રણ ગુણમાં રહીને પણ ગુણાતીત રહે છે. જેમ ખેતરનો માલિક, રક્ષક કે કાપનાર પોતપોતાના નામથી ઓળખાય છે, તેમ એ ભગવાન બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને ઈશ્વર (રુદ્ર) તરીકે નામ અને કાર્ય ગ્રહણ કરે છે. બ્રહ્મા રૂપે જગતની રચના કરે છે, રુદ્ર રૂપે સંહાર કરે છે અને વિષ્ણુ રૂપે નિરપેક્ષ રહે છે—આ સ્વયંભૂ ભગવાનની ત્રણ અવસ્થાઓ છે. રજસ બ્રહ્મા છે, તમસ રુદ્ર છે, અને સત્વ વિષ્ણુ છે—આ ત્રણ દેવતાઓ અને ત્રણ ગુણો છે. એ ત્રણો પરસ્પર સંકળાયેલા અને પરસ્પર આધારિત છે; એક ક્ષણ માટે પણ અલગ પડતા નથી કે એકબીજાને છોડતા નથી. આ રીતે બ્રહ્મા, દેવોમાં પ્રથમ, ચતુરમુખ અને સૃષ્ટિમાં સ્થિત છે, રજસ ગુણને આધાર બનાવી. હિરણ્યગર્ભ, દેવોમાં પ્રથમ, નામથી અનાદિ હોવા છતાં, શરૂઆતમાં જન્મે છે, પૃથ્વીમાંથી ઉગેલા કમળના ડાંઠ પર સ્થિત છે. તેના આયુષ્ય, હે મહાત્મા, સો વર્ષ છે; હવે હું તને બ્રહ્માના સમયનું ગણિત કહું છું. દસ નિમેષથી એક કષ્ટા બને છે, પાંચ કષ્ટા એક કલાની બને છે; ત્રીસ કલાથી એક મુહૂર્ત થાય છે, અને ત્રીસ મુહૂર્તથી એક દિવસ-રાત થાય છે. માનવના એક દિવસ-રાતમાં ત્રીસ મુહૂર્ત હોય છે; આવી ત્રીસ દિવસ-રાતથી બે પક્ષ થાય છે, જેને માસ કહે છે. છ માસથી એક વર્ષ બને છે, જે દક્ષિણાયન અને ઉત્તરાયન એમ બે ભાગમાં વહેંચાય છે; દેવો માટે એક દિવસ-રાત એ રીતે બને છે, જેમાં ઉત્તરાયન તેમનો દિવસ છે. એક ચતુર્યુગ—જેમાં કૃત, ત્રેત, દ્વાપર અને કલિ યુગ આવે છે—બાર હજાર દૈવ વર્ષના ગણાય છે; હવે તેની વિભાજન સાંભળ. કૃત યુગ ચાર હજાર દૈવ વર્ષનું છે, તેનું સંધ્યાકાળ ચારસો વર્ષ અને પ્રભાત પણ એટલાં જ વરસે છે. ત્રેતાયુગ ત્રણ હજાર વરસનું છે, તેનું સંધ્યાકાળ અને પ્રભાત ત્રણસો વર્ષના છે. દ્વાપર યુગ બે હજાર વરસનું છે, અને તેનું સંધ્યાકાળ તથા પ્રભાત બે-બે સો વરસના છે. કલિયુગ એક હજાર દૈવ વર્ષનું છે, અને તેનું સંધ્યાકાળ તથા પ્રભાત એક-એક સો વર્ષના છે. આ રીતે ચારેય યુગનો કુલ સમય બાર હજાર દૈવ વર્ષ છે, જેમ ઋષિઓએ ગણિત કર્યું છે; આ સંખ્યા એક હજારથી ગુણ્યા એટલે બ્રહ્માનો એક દિવસ કહેવાય છે. બ્રાહ્મણ, બ્રહ્માના એક દિવસે ચૌદ મનુ હોય છે; તેમનાં સમયખંડ એ હજાર ચતુર્યુગના ભાગરૂપે વહેંચાય છે.