માર્કણ્ડેયપુરાણમ્

પૂર્વમિત્રેષુ શૈથિલ્યં પ્રીતિમન્યૈઃ કરોતિ ચ । તથૈવ સત્ત્વરજસી યો બિભર્તિ મહાનિધિઃ ।। 68.

એ પહેલાંના મિત્રો પ્રત્યે ઉદાસીન થઈ જાય છે અને બીજા લોકો સાથે સ્નેહ બાંધે છે; એ જ રીતે જે મહાન ખજાનો સત્વ અને રજસ ધરાવે છે, એ પણ આવું જ કરે છે.

સ નીલસંજ્ઞસ્તત્સઙ્ગી નરસ્તચ્છીલવાન્ ભવેત્ । વસ્ત્ર-કાર્પાસ-ધાન્યાદિ-ફલ-પુષ્પપરિગ્રહમ્ ।। 68.

એ ખજાનાને નીલ નામે ઓળખાય છે; જે મનુષ્ય એના સંપર્કમાં આવે છે, એ પણ એના જેવા ગુણો ધરાવે છે અને કપડાં, કપાસ, અનાજ, ફળ અને ફૂલો મેળવે છે.

મુક્તાવિદ્રુમશઙ્ખાનાં શુક્ત્યાદીનાં તથા મુને । કાષ્ઠાદીનાં કરોત્યેષ યચ્ચાન્યજ્જલસમ્ભવમ્ ।। 68.

મુનિ, એ મણુષ્ય મોતી, વિદ્રુમ, શંખ, શુક્તિ વગેરે અને લાકડું તથા પાણીમાંથી મળતી બીજી વસ્તુઓ પણ મેળવે છે.

ક્રયવિક્રયમન્યેષાં નાન્યત્ર રમતે મનઃ । તડાગાન્ પુષ્કરિણ્યોઽથ તથાઽઽરામાન્ કરોતિ ચ ।। 68.

એ આ બધાની ખરીદી-વેચાણ કરે છે અને બીજું કશું મનને ભાવે નહીં; એ તળાવ, સરોવર અને બગીચા પણ બનાવે છે.

બન્ધઞ્ચ સરિતાં વૃક્ષાંસ્તથારોપયતે નરઃ । અનુલેપનપુષ્પાદિભોગં ભુક્ત્વાભિજાયતે ।। 68.

એ નદીઓ પર બંધ બાંધે છે અને વૃક્ષો વાવે છે; સુગંધિત તેલ, ફૂલો વગેરેનો આનંદ માણીને ફરી જન્મે છે.

ત્રિપૌરુષશ્ચાપિ નિધિર્નોલો નામૈષ જાયતે । રજસ્તમોમયશ્ચાન્યઃ શઙ્ખસંજ્ઞો હિ યો નિધિઃ ।। 68.

ત્રણ પેઢી સુધી ચાલતો એક ખજાનો છે, જેનો નામ નોલ છે; અને બીજો એક રજસ અને તમસથી ભરેલો ખજાનો છે, જેને શંખ કહે છે.

તેનાપિ નીયતે વિપ્ર ! તદ્્ગુણિત્વં નિધી•ારઃ । એકસ્યૈવ ભવત્યેષ નરં નાન્યમુપૈતિ ચ ।। 68.

બ્રાહ્મણ, એ પણ મનુષ્યને પોતાના ગુણોથી યુક્ત કરે છે અને એના માર્ગે લઈ જાય છે; પણ એ માત્ર એક જ માણસને મળે છે, બીજાને નથી મળતો.

યસ્ય શઙ્ખો નિધિસ્તસ્ય સ્વરૂપં ક્રૌષ્ટુકે ! શ્રૃણુ । એક એવાત્મના મિષ્ટમન્નં ભુઙ્્ક્તે તથામ્બરમ્ ।। 68.

જેના ઘરમાં શંખનો ખજાનો હોય છે, હે ક્રૌષ્ટુકિ, એનું સ્વરૂપ સાંભળ. એવો માણસ પોતે જ શ્રેષ્ઠ ભોજન કરે છે અને ઉત્તમ વસ્ત્રો પહેરે છે.

કદન્નભુક્્ પરિજનો ન ચ શોભનવસ્ત્રધૃક્ । ન દદાતિ સુહ્મદ્્ભાય્ર્યાભ્રાતૃપુત્રસ્નુષાદિષુ ।। 68.44 સ્વપોષણપરઃ શઙ્ખી નરો ભવતિ સર્વદા । ઇત્યેતે નિધયઃ ખ્યાતા નરાણામર્થદેવતાઃ ।। 68.

એના ઘરના લોકો સામાન્ય ખોરાક જ ખાય છે અને સારા કપડા પણ નથી પહેરતા. એ પોતાનાં પત્ની, ભાઈ, પુત્ર, વહુ વગેરેને કશું આપતો નથી; શંખવાળો માણસ હંમેશા પોતાનું જ પાલન-પોષણ જુએ છે. આ રીતે આ ખજાનાઓ પુરુષોના ધનદાયી દેવતા તરીકે જાણીતા છે.

મિશ્રાવલોકનાન્મિશ્રાઃ સ્વભાવફલદાયિનઃ । યથાખ્યાતસ્વભાવસ્તુ ભવત્યેવ વિલોકનાત્ 68.

મિશ્ર ખજાનાઓનું ફળ પણ એમના સ્વભાવ પ્રમાણે જ મળે છે; જેવો ખજાનો હોય, તેવું જ પરિણામ મળે છે.

દ્વિસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ ૭૨ માર્કણ્ડેય ઉવાચ તતઃ સ્વનગરં પ્રાપ્ય તં દદર્શ દ્વિજં નૃપઃ । સમેતં ભાર્યયા ચૈવ શીલવત્યા મુદાન્વિતમ્ ॥ ૭૨.

માર્કંડેયએ કહ્યું: પછી પોતાનાં શહેરમાં પહોંચી, રાજાએ那个 બ્રાહ્મણને તેની સારા સ્વભાવવાળી પત્ની સાથે આનંદમાં જોયો.

બ્રાહ્મણ ઉવાચ રાજવર્ય ! કૃતાર્થોઽસ્મિ યતો ધર્મો હિ રક્ષિતઃ । ધર્મજ્ઞનેહ ભવતા ભાર્યામાનયતા મમ ॥ ૭૨.

બ્રાહ્મણે કહ્યું: હે શ્રેષ્ઠ રાજા, હું ધન્ય થયો છું, કેમ કે ધર્મની રક્ષા થઈ છે; તમે ધર્મને જાણીને મારી પત્નીને પાછી લાવ્યા છો.

રાજોવાચ કૃતાર્થસ્ત્વં દ્વિજશ્રેષ્ઠ ! નિજધર્માનુપાલનાત્ । વયં સઙ્કટિનો વિપ્ર ! યેષાં પત્ની ન વેશ્મનિ ॥ ૭૨.

રાજાએ કહ્યું: હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, તમે તો તમારા ધર્મનું પાલન કરીને ધન્ય થયા છો; પણ, હે બ્રાહ્મણ, અમને તો દુઃખ છે, કેમ કે અમારી પત્નીઓ ઘરમાં નથી.

બ્રાહ્મણ ઉવાચ નરેન્દ્ર ! સા હિ વિપિને ભક્ષિતા શ્વનાપદૈર્યદિ । અલન્તયા કિમન્યસ્યા ન પાણિર્ગૃહ્યતે ત્વયા । ક્રોધસ્ય વશમાગમ્ય ધર્મો ન રક્ષિતસ્ત્વયા ॥ ૭૨.

બ્રાહ્મણે કહ્યું: હે રાજા, જો તમારી પત્ની જંગલમાં જંગલી પ્રાણીઓએ ખાઈ લીધી હોત, તો તમે બીજી પત્ની કેમ ન લાવી? ક્રોધમાં આવીને તમે ધર્મની રક્ષા કરી નથી.

રાજોવાચ ન ભક્ષિતા મે દયિતા શ્વાપદૈઃ સા હિ જીવતિ । અવિદૂષિતચારિત્રા કથમેતત્કરોમ્યહમ્ ॥ ૭૨.

રાજાએ કહ્યું: મારી પ્રિય પત્ની જંગલી પ્રાણીઓએ ખાધી નથી, એ જીવતી છે અને એના વર્તન પર કોઈ દાગ નથી—તો હું આવું કેમ કરું?

બ્રાહ્મણ ઉવાચ યદિ જીવતિ તે ભાર્યા ન ચૈવ વ્યભિચારિણી । તદપત્નીકતાજન્મ કિં પાપં ક્રિયતે ત્વયા ॥ ૭૨.

બ્રાહ્મણે કહ્યું: જો તમારી પત્ની જીવતી છે અને અવિશ્વાસુ પણ નથી, તો એને પત્ની તરીકે ન રાખવાથી તમે કયું પાપ કર્યું છે?

રાજોવાચ આનીતાપિ હિ સા વિપ્ર ! પ્રતિકૂલા સદૈવ મે । દુઃ ખાય ન સુખાયાલં તસ્યા મૈત્રી ન વૈ મયિ । તથા ત્વં કુરુ યત્નં મે યથા સા વશગામિની ॥ ૭૨.

રાજાએ કહ્યું: હે બ્રાહ્મણ, એ પાછી આવી છે, છતાં એ હંમેશા મારી સામે છે; એ મને સુખ નહીં, દુઃખ આપે છે અને એના મનમાં મારા માટે સ્નેહ નથી. એટલે, તમે એવું ઉપાય કરો કે એ મારી વશમાં થાય.

બ્રાહ્મણ ઉવાચ તવ સંપ્રીતયે તસ્યા વરેષ્ટિરુપકારિણી । ક્રિયતે મિત્રકામૈર્યા મિત્રવિન્દાં કરોમિ તામ્ ॥ ૭૨.

બ્રાહ્મણે કહ્યું: તમારી પ્રસન્નતા માટે, મિત્રતા ઇચ્છનારા લોકો દ્વારા એક શુભ વિધિ કરવામાં આવશે; હું એના હૃદયમાં તમારા માટે સ્નેહ પેદા કરીશ.

અપ્રીતયોઃ પ્રીતિકરો સા હિ સંજનની પરમ્ । ભાર્યાપત્યોર્મનુષ્યેન્દ્ર ! તાન્તવેષ્ટિં કરોમ્યહમ્ ॥ ૭૨.

એ વિધિ પતિ-પત્ની વચ્ચે પ્રેમ વધારનારી છે, હે મનુષ્યોના રાજા; હું પત્ની અને સંતાન માટે તાંતોવષ્ટિ વિધિ કરીશ.

યત્ર તિષ્ઠતિ સા સુભ્રૂસ્તવ ભાર્યા મહીપતે । તસ્માદાનોયતાં સા તે પરાં પ્રીતિમુપૈષ્યતિ ॥ ૭૨.

હે રાજા, જ્યાં તમારી સુશોભિત ભ્રૂવાળી પત્ની છે, ત્યાંથી એને લાવજો; એ તમને પરમ પ્રેમ કરશે.

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ઇત્યુક્તઃ સ તુ સમ્ભારાનશેષાનવનીપતિઃ । આનિનાય ચકારેષ્ટિં સ ચ તાં દ્વિજસત્તમઃ ॥ ૭૨.

માર્કંડેયએ કહ્યું: બ્રાહ્મણના આ શબ્દો સાંભળી, રાજાએ બધું સામાન લાવ્યું અને એ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે એ વિધિ કરી.

સપ્તકૃત્વઃ સ તુ તદા ચકારેષ્ટિં પુનઃ પુનઃ । તસ્ય રાજ્ઞો દ્વિજશ્રેષ્ઠો ભાર્યાસમ્પાદનાય વૈ ॥ ૭૨.

પછી એ બ્રાહ્મણે રાજાની પત્ની સાથે મિલન થાય એ માટે એ વિધિ સાત વાર પુનઃ પુનઃ કરી.

યદારોપિતમૈત્રીન્તામમન્યત મહામુનિઃ । સ્વભર્તરિ તદા વિપ્રસ્તમુવાચ નરાધિપમ્ ॥ ૭૨.

જ્યારે મહામુનિએ જોયું કે એના પતિ માટે એના મનમાં સ્નેહ ઊભો થયો છે, ત્યારે બ્રાહ્મણે રાજાને કહ્યું.

આનીયતાં નરશ્રેષ્ઠ ! યા તવેષ્ટાત્મનોઽન્તિકમ્ । ભુઙ્ક્ષ્વ ભોગાંસ્તયા સાર્ધં યજ યજ્ઞાંસ્તથાદૃતઃ ॥ ૭૨.

હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, જે સ્ત્રી વિધિના પ્રભાવથી તમારી પાસે આવી છે, એને લાવો; એ સાથે આનંદ માણો અને ભક્તિપૂર્વક યજ્ઞ કરો.

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ઇત્યુક્તસ્તેન વિપ્રેણ ભૂપાલો વિસ્મિતસ્તદા । સસ્માર તં મહાવીર્યં સત્યસન્ધં નિશાચરમ્ ॥ ૭૨.

માર્કંડેયએ કહ્યું: બ્રાહ્મણે આવું કહ્યું ત્યારે રાજા આશ્ચર્યચકિત થયો અને એ મહાબળવાન, સત્યનિષ્ઠ રાક્ષસને યાદ કર્યો.

સ્મૃતસ્તેન તદા સદ્યઃ સમુપેત્ય નરાધિપમ્ । કિં કરોમીતિ સોઽપ્યાહ પ્રણિપત્ય મહામુને ॥ ૭૨.

પછી, જ્યારે રાજાએ તેને યાદ કર્યો, ત્યારે તે તરત જ રાજા પાસે ગયો અને મહાન ઋષિને વંદન કરીને પૂછ્યું: 'હું શું કરું?'

તતસ્તેન નરેન્દ્રેણ વિસ્તરેણ નિવેદિતે । ગત્વા પાતાલમાદાય રાજપત્નીમુપાયયૌ ॥ ૭૨.

પછી રાજાએ બધું વિગતે સમજાવ્યું. તે પાતાળમાં ગયો, રાણીને લઈને પાછો આવ્યો અને રાજાને સોંપી દીધી.

આનીતા ચાતિહાર્દેન સા દદર્શ તદા પતિમ્ । ઉવાચ ચ પ્રસીદેતિ ભૂયોભૂયો મુદાન્વિતા ॥ ૭૨.

તેને ખૂબ પ્રેમથી લાવવામાં આવી, ત્યારે રાણીએ પોતાના પતિને જોયા અને આનંદથી ભરાઈને વારંવાર કહ્યું: 'મારો ઉપકાર કરો.'

તતઃ સ રાજા રભસા પરિષ્વજ્યાહ માનિનીમ્ । પ્રિયે ! પ્રસન્ન એવાહં ભૂયોઽપ્યેવં બ્રવીષિ કિમ્ ॥ ૭૨.

પછી રાજાએ ઉત્સાહપૂર્વક પોતાની ગર્વી પત્નીને ચાંપતા કહ્યું: 'પ્રિયે, હું તો પહેલેથી જ ખુશ છું—તમે ફરીથી આવું કેમ કહો છો?'