मार्कण्डेयपुराणम्

पूर्वर्द्धिमात्रः सप्तासौ पुरुषांश्च न मुञ्चति । तामसो मकरो नाम निधिस्तेनावलोकितः ।। 68.

तो माणूस फक्त पूर्वीची समृद्धी टिकवतो, इतरांना सोडत नाही; 'मकर' नावाचा निधी तामसिक म्हणून ओळखला जातो.

पुरुषोऽथ तमः प्रायः सुशीलोऽपि हि जायते । बाण-खड््गÐष्ट-धनुषां चम्र्मणाञ्च परिग्रहम् ।। 68.

जरी तो माणूस चांगल्या स्वभावाचा असला, तरी त्याच्यावर तामसिक गुणांचा प्रभाव जास्त असतो; तो बाण, तलवारी, धनुष्य आणि कातडी गोळा करतो.

दंशनानाञ्च कुरुते याति मैत्रीञ्च राजभिः । ददाति शौय्र्यवृत्तीनां भूभुजांये च तत्प्रियाः ।। 68.

तो धारदार शस्त्रांची खरेदी-विक्री करतो, राजांशी मैत्री करतो आणि शौर्यवान लोकांना, जे राजांना प्रिय असतात, दान देतो.

क्रयविक्रये च शस्त्राणां नान्यत्र प्रीतिमेति च । एकस्यैव भवत्येष नरस्य न सुतानुगः ।। 68.

त्याला फक्त शस्त्रांची खरेदी-विक्री यातच आनंद मिळतो, इतर कशात नाही; हा निधी फक्त एकाच माणसाकडे राहतो, मुलांकडे जात नाही.

द्रव्यार्थं दस्युतो नाशं संग्रामे चापि स व्रजेत् । कच्छपश्च निधिर्योऽसौ नरस्तेनाभिवीक्षितः ।। 68.

धनासाठी तो कधी दस्यूंनी मारला जातो किंवा युद्धात मरतो; 'कच्छप' नावाचा निधी अशा माणसात दिसतो.

तमः प्रधानो भवति यतोऽसौ तामसो निधिः । व्यवहारानशेषांस्तु पुण्यजातैः करोति च ।। 68.

तो माणूस तामसिक गुणांनी व्यापलेला असतो, कारण हा निधी तामसिक आहे; पण पुण्यामुळे तो सर्व प्रकारचे व्यवहार करतो.

कर्मस्थानखिलांश्चैवन वि•ासिति कस्यचित् । समस्तानि यथाङ्गानि संहरत्येव कच्छपः ।। 68.

तो आपली कोणतीही कामं कुणालाही दाखवत नाही; जसा कासव आपली सर्व अंगं आत घेतो, तसाच तो वागतो.

तथा विष्टभ्य चित्तानि तिष्ठत्यायतमानसः । न ददाति न वा भुङ््क्ते तद्विनाशभयाकुलः ।। 68.

त्याचप्रमाणे, तो मन आवरतो आणि नेहमी आतल्या आत राहतो; तो ना कुणाला काही देतो, ना स्वतः उपभोग घेतो, कारण त्याला नाशाची भीती असते.

निधानमुर्व्व्यां कुरुते निधिः सोऽप्येकपूरुषः । रजोगुणमयश्चान्यो मुकुन्दो नाम यो निधिः ।। 68.

तो आपला निधी जमिनीत लपवतो, आणि हा निधी फक्त एकाच माणसाचा असतो; आणखी एक 'मुकुंद' नावाचा निधी आहे, जो राजोगुणी आहे.

नरोऽवलोकितस्तेन तद््गुणो भवति द्विज । वीणावेणुमृदङ्गानामातोद्यस्य परिग्रहम् ।। 68.

त्या धनाने ज्या माणसाकडे पाहिलं, त्याच्यात तशीच गुणं येतात, हे द्विजा. वीणा, बासरी, मृदंग अशा वाद्यांची मिळकत त्याला होते.

करोति गायतां वतिं्त नृत्यताञ्च प्रयच्छति । वन्दिनामथ सूतानां विटानां लास्यापाठिनाम् ।। 68.

तो गाणाऱ्यांची व्यवस्था करतो आणि नृत्य करणाऱ्यांना मदत करतो. वंदक, सारथी, विनोदी, आणि लास्य गाणारे यांनाही तो सांभाळतो.

ददात्यहर्निशं भोगान् भुङ््क्ते तैश्च समं द्विज । कुलटासुरतिश्चास्य भवत्यन्यैश्च तद्विधैः ।। 68.

तो दिवस-रात्र सर्वांना भोग देतो आणि त्यांच्यासोबत स्वतःही त्याचा उपभोग घेतो, हे द्विजा. तसेच, त्याला वेश्यांमध्ये आणि अशाच इतर स्त्रियांमध्ये आसक्ती निर्माण होते.

प्रयाति सङ्गमेकञ्च यं निधिर्भजते नरम् । रजस्तमोमयश्चान्यो नन्दो नाम महानिधिः ।। 68.

तो विविध संमेलनांना जातो आणि ज्या माणसाला ते धन निवडतं, त्याच्या मागे 'नंदो' नावाचा, रज आणि तम युक्त दुसरं मोठं धनही लागून राहतं.

उपैति स्तम्भमधिकं नरस्तेनावलोकितः । समस्तधातुरत्नानां पुण्यधान्यादिकस्य च ।। 68.

त्या धनाने पाहिलेल्या माणसाला मोठा गर्व येतो. त्याला सर्व प्रकारच्या धातू, रत्नं, आणि शुभ धान्य वगैरे मिळतात.

परिग्रहं करोत्येष तथैव क्रयविक्रयम् । आधारः स्वजनानाञ्च आगताभ्यागतस्य च ।। 68.

तो या सर्व वस्तू मिळवतो आणि खरेदी-विक्रीही करतो. आपल्या लोकांना आणि येणाऱ्याजाणाऱ्यांनाही आधार देतो.

सहते नापमानोकिं्त स्वल्पामपि महामुने । स्तूयमानश्च महतीं प्रीतिं बध्नाति यच्छति ।। 68.

तो अगदी थोडाही अपमान सहन करू शकत नाही, हे महर्षे. पण कोणी त्याची स्तुती केली तर मोठ्या प्रेमाने बांधतो आणि देतो.

यं यमिच्छति वै कामं मृदुत्वमुपयाति च । बह्व्यो भाय्र्या भवन्त्यस्य सूतिमत्योऽतिशोभनाः ।। 68.

तो ज्या इच्छा करतो त्या पूर्ण होतात आणि त्याच्या स्वभावातही सौम्यता येते. त्याला अनेक सुंदर आणि संततीला जन्म देणाऱ्या पत्नी मिळतात.

रतये सप्त च नरान्निधिर्नन्दोऽनुवर्तते । प्रवद्र्धमानोऽथ नरमष्टभागेन सत्तम ।। 68.

सुखासाठी 'नंद' नावाचं धन सात माणसांनंतरही मागे लागतं; पण निघून गेल्यावर, हे श्रेष्ठ पुरुषा, माणसाकडे त्याचं फक्त आठवा भागच उरतो.

दीर्घायुष्ट्वञ्च सर्वेषां पुरुषाणां प्रयच्छति । बन्धूनामेव भरणं ये च दूरादुपागताः ।। 68.

हे धन सर्व माणसांना दीर्घायुष्य देतं; नातेवाईक आणि दूरवरून आलेल्यांचंही पोषण करतं.

तेषां करोति वै नन्दः परलोके न चादृतः । भवत्यस्य न च स्नेहः सहवासिषु जायते ।। 68.

नंद हे सर्व त्यांच्या पुढच्या जन्मात करतो, पण त्याला तिथे मान मिळत नाही; आणि त्याच्यासोबत राहणाऱ्यांमध्येही त्याच्याबद्दल प्रेम निर्माण होत नाही.

पूर्वमित्रेषु शैथिल्यं प्रीतिमन्यैः करोति च । तथैव सत्त्वरजसी यो बिभर्ति महानिधिः ।। 68.

तो जुने मित्र विसरतो आणि दुसऱ्यांशी मैत्री करतो; तसेच, सत्त्व आणि रज युक्त मोठं धन असलेला माणूसही असंच वागतो.

स नीलसंज्ञस्तत्सङ्गी नरस्तच्छीलवान् भवेत् । वस्त्र-कार्पास-धान्यादि-फल-पुष्पपरिग्रहम् ।। 68.

त्या धनाला 'नील' असं नाव आहे; त्याच्या संगतीत राहणारा माणूस त्याच्यासारखा होतो आणि वस्त्र, कापूस, धान्य, फळं, फुलं यांची संपत्ती मिळवतो.

मुक्ताविद्रुमशङ्खानां शुक्त्यादीनां तथा मुने । काष्ठादीनां करोत्येष यच्चान्यज्जलसम्भवम् ।। 68.

तो मोती, प्रवाळ, शंख, शुक्ती वगैरे, तसेच लाकूड आणि पाण्यातून मिळणाऱ्या इतर वस्तू मिळवतो, हे मुने.

क्रयविक्रयमन्येषां नान्यत्र रमते मनः । तडागान् पुष्करिण्योऽथ तथाऽऽरामान् करोति च ।। 68.

तो या वस्तूंची खरेदी-विक्री करतो आणि त्याच्याशिवाय त्याचं मन दुसरीकडे लागत नाही; तो तलाव, पुष्करणी आणि बागा बांधतो.

बन्धञ्च सरितां वृक्षांस्तथारोपयते नरः । अनुलेपनपुष्पादिभोगं भुक्त्वाभिजायते ।। 68.

तो नद्यांवर बंधारे बांधतो आणि झाडं लावतो; सुगंधी लेप, फुलं वगैरे उपभोगून पुन्हा जन्म घेतो.

त्रिपौरुषश्चापि निधिर्नोलो नामैष जायते । रजस्तमोमयश्चान्यः शङ्खसंज्ञो हि यो निधिः ।। 68.

तीन पिढ्यांपर्यंत टिकणारं 'नोल' नावाचं धनही आहे; आणि रज-तमयुक्त दुसरं धन 'शंख' नावाने ओळखलं जातं.

तेनापि नीयते विप्र ! तद््गुणित्वं निधी•ारः । एकस्यैव भवत्येष नरं नान्यमुपैति च ।। 68.

त्या धनामुळेही, हे ब्राह्मणा, माणूस त्याच्या गुणांनी युक्त होतो; पण ते धन फक्त एकाच माणसाकडे राहतं, दुसऱ्याकडे जात नाही.

यस्य शङ्खो निधिस्तस्य स्वरूपं क्रौष्टुके ! श्रृणु । एक एवात्मना मिष्टमन्नं भुङ््क्ते तथाम्बरम् ।। 68.

कौष्टुकी, ज्याच्या धनाचा चिन्ह शंख आहे, त्याचं स्वरूप ऐक. असा माणूस स्वतःसाठीच उत्तम अन्न खातो आणि सुंदर वस्त्र घालतो.

कदन्नभुक्् परिजनो न च शोभनवस्त्रधृक् । न ददाति सुह्मद््भाय्र्याभ्रातृपुत्रस्नुषादिषु ।। 68.44 स्वपोषणपरः शङ्खी नरो भवति सर्वदा । इत्येते निधयः ख्याता नराणामर्थदेवताः ।। 68.

त्याच्या घरातील लोक साधं अन्न खातात आणि चांगली वस्त्रं घालत नाहीत. तो आपल्या बायकोला, भावांना, मुलांना, सूनांना किंवा इतर कुणालाही काही देत नाही. शंख असलेला माणूस नेहमी फक्त स्वतःच्या गरजा भागवतो. हे सर्व धनाचे प्रकार लोकांसाठी संपत्ती देणाऱ्या देवता म्हणून ओळखले जातात.