मार्कण्डेयपुराणम्

सुखासुखं महासौख्यरूपं त्वयि विभाव्यते । एवं देवि ! त्वया व्याप्तं सकलं निष्कलञ्च यत् । अद्वैतावस्थितं ब्रह्म यच्च द्वैते व्यवस्थितम् ॥ २३.

सुख-दुःख आणि परमानंदाचे रूप तुझ्यातच जाणवते. देवी, सर्व सगुण आणि निर्गुण तुझ्याने व्यापले आहे—अद्वैतात स्थिर ब्रह्म आणि द्वैतात असलेलेही.

येऽर्था नित्या ये विनश्यन्ति चान्ये ये वा स्थूला ये च सूक्ष्मातिसूक्ष्माः । ये वा भूमौ येऽन्तरीक्षेऽन्यतो वा तेषां तेषां त्वत्त एवोपलब्धिः ॥ २३.

जे वस्तू शाश्वत आहेत, आणि ज्या नष्ट होतात; ज्या स्थूल आहेत, किंवा सूक्ष्म, अगदी अतिसूक्ष्म; पृथ्वीवर, आकाशात किंवा इतरत्र असलेल्या—या सर्व तुझ्यामुळेच ओळखता येतात.

यच्चामूर्तं यच्च मूर्तं समस्तं यद्वा भूतेष्वेकमेकञ्च किञ्चित् । यद्दिव्यस्ति क्ष्मातले खेऽन्यतो वा त्वत्सम्बद्धं त्वत्स्वरैर्व्यञ्जनैश्च ॥ २३.

जे निराकार आणि जे साकार आहे, सर्व काही; जे एक किंवा अनेक आहे; जे दिव्य आहे, पृथ्वीवर, आकाशात किंवा इतरत्र आहे—हे सर्व तुझ्याशी जोडलेले, तुझे स्वर आणि अक्षरे यांच्याने व्यक्त होते.

जड उवाच एवं स्तुता तदा देवी विष्णोर्जिह्वा सरस्वती । प्रत्युवाच महात्मानं नागमश्वतरं ततः ॥ २३.

जड म्हणाला: अशा प्रकारे स्तुती झाल्यावर, देवी सरस्वती, विष्णूची जीभ, तिने त्या महात्मा अश्वतर नावाच्या सर्पाला उत्तर दिले.

सरस्वत्युवाच वरं ते कम्बलभ्रातः प्रयच्छाम्युरगाधिप ! । तदुच्यतां प्रदास्यामि यत्ते मनसि वर्तते ॥ २३.

सरस्वती म्हणाली: कम्बळाचा भाऊ, सर्पराजा, मी तुला वर देते; सांग, तुझ्या मनात जे आहे ते मी देईन.

अश्वतर उवाच सहायं देहि देवि ! त्वं पूर्वं कम्बलमेव मे । समस्तस्वरसम्बन्धमुभयोः संप्रयच्छ च ॥ २३.

अश्वतर म्हणाला: देवी, आधी मला सहकारी म्हणून कम्बळ दे, आणि आम्हा दोघांना सर्व स्वरांचा संबंधही दे.

सरस्वत्युवाच सप्त स्वरा ग्रामरागाः सप्त पन्नगसत्तम ! । गीतकानि च सप्तैव तावतीश्चापि मूर्च्छनाः ॥ २३.

सरस्वती म्हणाली: सर्पांमध्ये श्रेष्ठ, सात स्वर, ग्रामराग, सात गीते आणि तितक्याच मुरचाना आहेत.

तालाश्चैकोनपञ्चाशत्तथा ग्रामत्रयञ्च यत् । एतत्सर्वं भवान् गाता कम्बलश्च तथानघ ! ॥ २३.

एकावन्न ताल आणि तीन ग्राम, हे सर्व ज्ञान, अघरहित, तुला आणि कंबळालाही मिळेल.

ज्ञास्यसे मत्प्रसादेन भुजगेन्द्रापरं तथा । चतुर्विधं पदं तालं त्रिः प्रकारं लयत्रयम् ॥ २३.

माझ्या कृपेने तुला भुजगांचा श्रेष्ठ संगीत, चार प्रकारचे पाऊल, ताल, तीन प्रकारचे लय आणि तीन प्रकारचे ताल यांचेही ज्ञान मिळेल.

गतित्रयं तथा तालं मया दत्तं चतुर्विधम् । एतद्भवान्मत्प्रसादात्पन्नगेन्द्रापरञ्च यत् ॥ २३.

तीन चाल आणि चार प्रकारचे ताल मी दिले आहेत; हे सर्व, आणि भुजगांचा श्रेष्ठ संगीत, माझ्या कृपेने तुला मिळेल.

अस्यान्तर्गतमायत्तं स्वरव्यञ्जनसंमितम् । तदशेषं मया दत्तं भवतः कम्बलस्य च ॥ २३.

यात जे काही आहे, त्यावर आधारलेले आणि स्वर, उच्चार यांनी युक्त, ते सर्व मी तुला आणि कंबळाला दिले आहे.

तथा नान्यस्य भूर्लोके पाताले चापि पन्नग । प्रणेतारौ भवन्तौ च सर्वस्यास्य भविष्यतः । पाताले देवलोके च भूर्लोके चैव पन्नगौ ॥ २३.

पृथ्वीवर किंवा पाताळात, नागा, दुसरे कोणीही नाही; तुम्ही दोघेच या सर्वाचे अधिपती व्हाल, पाताळात, देवांच्या लोकात आणि पृथ्वीवरही, हे नागांनो.

जड उवाच इत्युक्त्वा सा तदा देवी सर्वजिह्वा सरस्वती । जगामादर्शनं सद्यो नागस्य कमलेक्षणा ॥ २३.

जड म्हणाला: असे म्हणून, सर्व वाणीची अधिष्ठात्री देवी सरस्वती, कमळासारख्या डोळ्यांची, त्या नागाच्या नजरेतून क्षणात अदृश्य झाली.

तयोश्च तद्यथावृत्तं भ्रात्रोः सर्वमजायत । विज्ञानमुभयोरग्र्यं पदतालस्वरादिकम् ॥ २३.

त्या दोन्ही भावांना जे काही घडले ते सर्व समजले; पाऊल, ताल, स्वर आणि इतरांचे श्रेष्ठ ज्ञान दोघांमध्ये प्रकट झाले.

ततः कैलासशैलेन्द्रशिखरस्थितमीश्वरम् । गीतकैः सप्तभिर्नागौ तन्त्रीलयसमन्वितौ ॥ २३.

मग सात प्रकारच्या गाण्यात निपुण आणि तंत्री-लय युक्त असे ते दोन्ही नाग कैलास पर्वताच्या शिखरावर असलेल्या ईश्वराची पूजा करू लागले.

आरिराधयिषू देवमनङ्गाङ्गहरं हरम् । प्रचक्रतुः परं यत्नमुभौ संहतवाक्कलौ ॥ २३.

कामदेवाचा संहार करणाऱ्या देवाला प्रसन्न करण्यासाठी, दोघांनी एकत्र येऊन आपली वाणी आणि कौशल्य एकत्र करून अत्यंत प्रयत्न केले.

प्रातर्निशायां मध्याह्ने सन्ध्ययोश्चापि तत्परौ । तयोः कालेन महता स्तूयमानो वृषध्वजः ॥ २३.

प्रभात, रात्र, मध्यान्ह आणि संध्याकाळी, ते दोघेही भक्तीने मग्न राहिले; दीर्घ काळ त्यांनी त्याची स्तुती केली, आणि वृषध्वज देव प्रसन्न झाला.

तुतोष गीतकैस्तौ च प्राहेशो गृह्यतां वरः । ततः प्रणम्याश्वतरः कम्बलेन समं तदा ॥ २३.

त्यांच्या गाण्यांनी प्रसन्न होऊन प्रभु म्हणाला: 'वर मागा.' तेव्हा अश्वतर आणि कंबळा दोघेही नम्रतेने वाकले.

व्यज्ञापयन्महादेवं शितिकण्ठमुमापतिम् । यदि नौ भगवान् प्रीतो देवदेवस्त्रिलोचनः ॥ २३.

त्यांनी महादेव, शितिकंठ, उमापती यांना विनंती केली: 'जर त्रिनेत्र देवदेवता आमच्यावर प्रसन्न असतील—'

ततो यथाभिलषितं वरमेनं प्रयच्छ नौ । मृता कुवलयाश्वस्य पत्नी देव ! मदालसा ॥ २३.

'तर आम्हाला आमच्या इच्छेप्रमाणे हा वर द्या: हे देव, मृत कुबलयाश्वाची पत्नी मदालसा—'

तेनैव वयसा सद्यो दुहितृत्वं प्रयातु मे । जातिस्मरा यथा पूर्वं तद्वत्कान्तिसमन्विता । योगिनी योगमाता च मद्गेहे जायतां भव ॥ २३.

'—माझ्या घरी, पूर्वीच्या वयातच, पूर्वस्मरण असलेली, तशीच सुंदर, योगिनी आणि योगमाता म्हणून माझ्या मुलीच्या रूपात त्वरित जन्म घेऊ दे.'

महादेव उवाच यथोक्तं पन्नगश्रेष्ठ ! सर्वेमेतद्भविष्यति । मत्प्रसादादसन्दिग्धं श्रुणु चेदं भुजङ्गम ॥ २३.

महादेव म्हणाले: 'हे नागश्रेष्ठ, जसे तू सांगितलेस तसेच सर्व काही माझ्या कृपेने नक्कीच होईल. आता हे ऐक, नागा.'

श्राद्धे तु समनुप्राप्ते मध्यमं पिण्डमात्मना । भक्षयेथाः फणिश्रेष्ठ ! शुचिः प्रयतमानसः ॥ २३.

'श्राद्धाचा प्रसंग आला की, नागश्रेष्ठा, तू शुद्ध आणि एकाग्र मनाने स्वतः मधला पिंड खा.'

भक्षिते तु ततस्तस्मिन् भवतो मध्यमात्फणात् । समुत्पत्स्यति कल्याणी तथारूपा यथामृता ॥ २३.

'जेव्हा तू तो पिंड खाशील, तेव्हा तुझ्या फण्याच्या मधून, पूर्वीसारखीच शुभ रूप असलेली ती प्रकट होईल.'

कामञ्चेममभिध्याय कुरु त्वं पितृतर्पणम् । तत्क्षणादेव सा सुभ्रूः श्वसतो मध्यमात्फणात् ॥ २३.

'तिचा विचार करत असताना, पितृ तर्पण कर; त्या क्षणीच सुंदर भुवई असलेली ती तुझ्या फण्याच्या मधून श्वास घेत बाहेर येईल.'

समुत्पत्स्यति कल्याणी तथारूपा यथामृता । एतच्छ्रुत्वा ततस्तौ तु प्रणिपत्य महेश्वरम् ॥ २३.

एक पुण्यवती स्त्री अमृतासारखी सुंदर जन्माला येईल, असं ऐकून त्या दोघांनी महादेवाला वंदन केलं.

रसातलं पुनः प्राप्तौ परितोषसमन्वितौ । तथा च कृतवान् श्राद्धं स नागः कम्बलानुजः ॥ २३.

ते दोघं समाधानानं पुन्हा पाताळात परतले; आणि मग कंबळाचा लहान भाऊ नागानं विधीपूर्वक श्राद्ध केलं.

पिण्डञ्च मध्यमं तद्वद्यथावदुपभुक्तवान् । तञ्चापि ध्यायः कामं ततः सा तनुमध्यमा ॥ २३.

त्याने मधला पिंड योग्य प्रकारे घेतला, आणि तिचा आठव घेत, मनात इच्छा धरून त्या कणखर स्त्रीचा ध्यान केला.

जज्ञे निश्वसतः सद्यस्तद्रूपा मध्यमात्फणात् । न चापि कथयामास कस्यचित्स भुजङ्गमः ॥ २३.

श्वास सोडताना, मधल्या फणीमधून तशीच सुंदर स्त्री क्षणात प्रकट झाली; आणि त्या नागानं तिच्याबद्दल कुणालाही काही सांगितलं नाही.