ଏକ ସମୟର କଥା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବ ନିଜ ପତ୍ନୀ ସଞ୍ଜ୍ଞା ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହିଁଲେ। ତାଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବିଶ୍ୱକର୍ମା କହିଲେ, “ସଞ୍ଜ୍ଞା ଏଠାରେ ମୋ ଘରକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ତୁମେ ନିଜେ ପଠାଇଛ।" ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହୋଇ, ସଞ୍ଜ୍ଞାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; ସଞ୍ଜ୍ଞା ଏବେ ଉତ୍ତର କୁରୁ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏକ ଘୋଡ଼ା ରୂପେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ ମନସ୍କାମନା ବୁଝିଲେ—ସଞ୍ଜ୍ଞା ଚାହୁଛନ୍ତି, “ମୋ ପତି ମୃଦୁ ରୂପ ଓ ଶୁଭ ଦେଖା ହେଉ।" ତାପରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସଞ୍ଜ୍ଞାଙ୍କର ପିତା ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋ ଉଜ୍ୱଳତା ଏହି ଦିନ ହ୍ରାସ ପାଉ।” ଦେବତାମାନେ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ, ଏବଂ ଏକ ବର୍ଷ ପରିଶ୍ରମ ପରେ, ବିଶ୍ୱକର୍ମା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଦୀପ୍ତିକୁ କମାଇଦେଲେ। ଏହି ଘଟଣା ପରେ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି କହିଲେ, “ଏବେ ମୋଠୁ ଶୁଣ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ପୁତ୍ର ଅଷ୍ଟମ ମନୁ ସାବର୍ଣିଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା। ମହାମାୟାର ଶକ୍ତିରେ, ପ୍ରଶସ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟପୁତ୍ର ସାବର୍ଣି ଏକ ମନ୍ୱନ୍ତରର ନାଥ ହେଲେ। ପୂର୍ବ ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଚିତ୍ରା ବଂଶର ଏକ ରାଜା ସୁରଥା ଥିଲେ, ସେ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀର ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ସେ ନିଜ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ନିଜ ପୁତ୍ରମାନେ ପରି ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏକ ଦିନ ତାଙ୍କ ବଂଶ ଓ ଶକ୍ତିକୁ ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଶତ୍ରୁ ରାଜାମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ଏକ ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା, ସୁରଥା ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଅଳ୍ପ ଶତ୍ରୁମାନେ ତାଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରିଦେଲେ। ପରାଜିତ ହୋଇ, ସୁରଥା ନିଜ ସହରକୁ ଫେରିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଦେଶର ଶାସକ ହେଲେ; ତଥାପି ଶତ୍ରୁମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ୟଥା କଷ୍ଟ ଦେଉଥିଲେ। ତାଙ୍କ ସହରରେ, ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କ ଧନ ଓ ସେନାକୁ ଦଳିବା ଦୟା ନକରି, ତାଙ୍କ ଦୁର୍ବଳତାର ସୁଯୋଗ ନେଲେ। ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ, ରାଜା ସୁରଥା ଶିକାରର ଉପଲକ୍ଷେ ଏକା ଘୋଡ଼ାରେ ଚଢ଼ି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଉଜ୍ୱଳ ଋଷି ମେଧସଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ଶାନ୍ତି ଓ ଦୟା ରହିଥିଲା, ଋଷି ଓ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଆଶ୍ରମକୁ ଶୋଭା ଦେଉଥିଲେ। ସୁରଥା କିଛି ଦିନ ଆଶ୍ରମରେ ରହିଲେ, ଋଷି ମେଧସଙ୍କ ଆଦର ପାଇଲେ, ଏବଂ ଆଶ୍ରମରେ ଏଠା ଉଠା ଘୁଞ୍ଚିବା ଲାଗିଲେ। ତାଙ୍କ ମନ ଆଶ୍ରମରେ ଏକାଗ୍ର ହେଲା, ତେବେ ଭାବିଲେ, “ମୋ ଆଗ୍ରଜ ଓ ମୁଁ ଯେଉଁ ସହରକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲି, ସେଠା ଏବେ ହାରାଇଗଲା। ମୋ ଦାସମାନେ ଦୁଷ୍ଟ ଆଚରଣ କରି, ସେଠାକୁ ଠିକ୍ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି କି ନାହିଁ, ଜାଣି ନାହିଁ।" “ମୋ ମୁଖ୍ୟ, ଶୂର ଏବଂ ଗର୍ବିତ ହାତୀର ଯୋଧ୍ୟା, ଏବେ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଅଧିନରେ ଅଛି, ସେ କି ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିପାରିବେ କି?” “ଯେଉଁମାନେ ସବୁବେଳେ ମୋ ସହିତ ଥିଲେ, ମୋ ଦୟା, ଧନ ଓ ଖାଦ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ଏବେ ଅନ୍ୟ ରାଜାଙ୍କୁ ସେବା କରୁଛନ୍ତି।” “ସେମାନେ ଅସତତା ଓ ଅନ୍ୟାୟ ଖର୍ଚ୍ଚରେ ଧନକୁ ଅପବ୍ୟୟ କରି, ଏହି ଧନଭଣ୍ଡାର ଶୀଘ୍ର ଶୁନ୍ୟ ହେଇଯିବ।” ଏଭଳି ଭାବିବା ପରେ, ରାଜା ଆଶ୍ରମ ନିକଟରେ ଏକ ବ୍ୟାପାରୀକୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ବ୍ୟାପାରୀକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଆପଣ କିଏ, ଏଠାରେ କିପାଇଁ ଆସିଛନ୍ତି? ଏପରି ଦୁଃଖିତ ଓ ଚିନ୍ତିତ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି କିପାଇଁ?” ରାଜାଙ୍କର ଦୟାମୟ ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ବ୍ୟାପାରୀ ସମାଧି ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ, “ମୁଁ ଏକ ଧନୀ ପରିବାରର ବ୍ୟାପାରୀ ସମାଧି, କିନ୍ତୁ ମୋ ପୁଅମାନେ ଓ ଜନା ଧନ ଲୋଭରେ ଅନ୍ୟାୟ କରି, ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି।” “ମୁଁ ଧନ, ଜନା ଓ ପୁଅମାନେ ହାରାଇଛି—ମୋ ଧନ ନେଇଯାଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଆସିଛି, ଦୁଃଖିତ ଓ ପରିବାର ଓ ମିତ୍ରମାନେ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି।” “ମୁଁ ଜାଣି ନାହିଁ, ମୋ ପୁଅମାନେ କଣ କରୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଭଲ କି ଖରାପ, ମୋ ଜନା କିମ୍ବା ପରିବାର ବିଷୟରେ କିଛି ଜାଣି ନାହିଁ।” “ସେମାନେ ଘରରେ ସୁରକ୍ଷିତ କି ଅସୁରକ୍ଷିତ, କିପରି ଅଛନ୍ତି, ମୋ ପୁଅମାନେ ଭଲ କି ଖରାପ ଆଚରଣ କରୁଛନ୍ତି?” ତାପରେ ରାଜା କହିଲେ, “ଧନ ଲୋଭୀ ପୁଅ, ଜନା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି; ଏପରି ହେଲେ, କିପାଇଁ ଆପଣଙ୍କ ମନ ଏପରି ମମତାରେ ଜଡି ରହିଛି?” ବ୍ୟାପାରୀ କହିଲେ, “ଏହି କଥା ଠିକ୍, ଆପଣଙ୍କର ମତ ମୋପରି ଲାଗୁଛି, କିନ୍ତୁ ମୁଁ କଣ କରିବି? ମୋ ମନ ତାଙ୍କୁ ନିଜେ ଦୁଃଖିତ କରିପାରେ ନାହିଁ।” “ଧନ ଲୋଭରେ ଯେଉଁମାନେ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ମୋ ହୃଦୟ ତାଙ୍କୁ, ମୋ ଜନା, ପରିବାର ଓ ନିଜ ଲୋକମାନେ ପ୍ରତି ଏକାଗ୍ର ରହିଛି।” “ମୁଁ ଏହି ଅନୁଭୂତିକୁ ବୁଝି ନାହିଁ—ଜାଣିଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମୋ ହୃଦୟ ଅସତ୍ତ ଲୋକମାନେ ପ୍ରତି କିପାଇଁ ମମତାରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଏ?” “ସେମାନେ କାରଣରେ ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ, ନିଶ୍ୱାସ ନିଏ; ମୁଁ କଣ କରିବି, ମୋ ମନ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରତି କଠୋର ହୁଏ ନାହିଁ?” ଏହିପରେ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ, “ଏହି ଦୁଇଜଣ—ବ୍ୟାପାରୀ ସମାଧି ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା—ଏକଠି ଋଷି ମେଧସଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ଯଥାଯଥି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦେଇ ନମସ୍କାର କରି, ବ୍ୟାପାରୀ ଓ ରାଜା ଏକଠି ବସି ଆଲୋଚନା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ରାଜା କହିଲେ, “ମହାନ ଋଷି, ମୁଁ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି—ମୋ ମନ କିପାଇଁ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଏ, ଏହି ମନ ନିଜ ଚେତନାରେ ଅନୁଗତ ହୁଏ?” “ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ହାରାଇଥିଲି, ତଥାପି ଏହାର ସମସ୍ତ ଅଂଶପ୍ରତି ମୋର ଅଧିକାର ଭାବ ରହିଛି; ଏହି କଥା ଜାଣିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ଅଜ୍ଞ ଭଳି ଅନୁଭବ କରୁଛି—ମହାନ ଋଷି, ଏହା କିପାଇଁ?” “ଏହି ବ୍ୟାପାରୀ ମଧ୍ୟ ନିଜ ପୁଅମାନେ ଦ୍ୱାରା ଧୋକା ଖାଇଛନ୍ତି, ଜନା ଓ ଦାସମାନେ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ନିଜ ଲୋକମାନେ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି—ତଥାପି ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ତାଙ୍କୁ ଏକାଗ୍ର ରହିଛି।” “ଏଭଳି ମୁଁ ଓ ସେ ଦୁଇଜଣ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଆକୃଷ୍ଟ; ତଥାପି ଦୁଷ୍ଟ କଥା ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ମନ ମମତାରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଏ।” “ଏହା କ’ଣ, ମହାଭାଗ, ଏହି ଭ୍ରମ କିପାଇଁ ଜଣା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଆସେ? ଏହି ଅନ୍ଧତା କିପାଇଁ ଆମେ ଦୁଇଜଣରେ ଆସିଛି?” ତାପରେ ଋଷି କହିଲେ, “ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ତାଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନୁସାରେ; କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଏ।