ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਐਨੇ ਕਰੜੇ ਤੇ ਨਿਰਦਈ ਬੋਲ ਕਹਿ ਕੇ, ਕੌਸ਼ਿਕ ਮੁਨੀ ਨੇ ਉਹ ਧਨ ਲਿਆ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ, ਰਾਜਾ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਡਰ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੋਚਿਆ, ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੈਂ ਧਨ ਦੇ ਕੇ ਖਰੀਦਿਆ, ਉਹ ਮੇਰਾ ਦਾਸ ਹੈ। ਉਹ ਜਲਦੀ ਦੱਸੇ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸ ਕੰਮ ਲਈ ਖਰੀਦਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ।” ਇਸੇ ਵੇਲੇ, ਧਰਮ ਨੇ ਚੰਡਾਲ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਥੇ ਆਉਣ ਦੀ ਘੁਲ-ਘੁਲ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਦਬੂਦਾਰ, ਵਿਅੰਗ, ਕਰੜਾ, ਵੱਡੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਵਾਲਾ, ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੀਆਂ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਡਰਾਉਣਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਰੰਗ ਕਾਲਾ, ਪੇਟ ਮੋਟਾ, ਅੱਖਾਂ ਪੀਲੀਆਂ ਤੇ ਰੂਖੀਆਂ, ਬੋਲੀ ਕਰੜੀ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪਰਾਂ ਦੀ ਗੱਡੀ, ਤੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਹਾਰ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਖੋਪੜੀ, ਲੰਮਾ ਚਿਹਰਾ, ਮੁਹੰਮਦਮੇਲ, ਆਸ-ਪਾਸ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਗੋਹ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜੀ, ਤੇ ਡਰਾਉਣੀ ਸ਼ਕਲ ਵਾਲਾ ਉਹ ਚੰਡਾਲ ਸੀ। ਚੰਡਾਲ ਨੇ ਆ ਕੇ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਹੀ ਉਹ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਖਰੀਦਿਆ। ਹੁਣ ਜਲਦੀ ਦੱਸੋ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਕੀਮਤ ਕਿੰਨੀ ਲਵੋਗੇ—ਘੱਟ ਜਾਂ ਵਧ?” ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਐਸਾ ਕਰੜਾ, ਡਰਾਉਣਾ ਤੇ ਬੁਰਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ?” ਚੰਡਾਲ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਚੰਡਾਲ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵੀਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਉਤਾਰਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਜਲਾਦ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਾਂ।” ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਚੰਡਾਲ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਿੰਦਤ ਹੈ। ਸ਼ਾਪ ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਜਾਣਾ ਵੀ ਚੰਡਾਲ ਦੇ ਵੱਸ ਹੇਠਾਂ ਆਉਣ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗਾ ਹੈ।” ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, ਜਦ ਇਹ ਗੱਲ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਸੀ, ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਨਾਰਾਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਏ ਤੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਇਹ ਚੰਡਾਲ ਤੈਨੂੰ ਧਨ ਦੇਣ ਆਇਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਪੂਰਾ ਯਜਮਾਨ-ਦੱਖਿਣਾ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ?” ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਨੇ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਸੂਰਜ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਹਾਂ, ਹੇ ਕੌਸ਼ਿਕ! ਮੈਂ ਧਨ ਦੀ ਚਾਹ ਵਿੱਚ ਚੰਡਾਲ ਦਾ ਦਾਸ ਕਿਵੇਂ ਬਣ ਜਾਵਾਂ?” ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜੇ ਤੂੰ ਚੰਡਾਲ ਕੋਲੋਂ ਆਪਣਾ ਆਪ ਵੇਚ ਕੇ ਮਿਲਿਆ ਧਨ ਸਮੇਂ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦਿਆਂਗਾ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਡਰ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਕੰਬਦਿਆਂ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗਾ, “ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਦਾਸ ਹਾਂ, ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਭਗਤ ਹਾਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਮুনি! ਇਹ ਚੰਡਾਲ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਬਹੁਤ ਡਰਾਉਣਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਧਨ ਬਚਿਆ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਕੰਮ ਕਰਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਦਾਸ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗਾ।” ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਦਾਸ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਚੰਡਾਲ ਨੂੰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਮਿਲੇ ਦਸ ਕਰੋੜ ਧਨ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਹੁਣ ਉਸ ਦਾ ਗੁਲਾਮ ਹੈਂ।” ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਚੰਡਾਲ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਧਨ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ। ਚੰਡਾਲ ਨੇ ਲੱਕੜੀ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਮੱਤ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਡੁੱਲ ਗਈਆਂ, ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਵਿੱਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਕਰਾਹਦਾ, ਉਹ ਚੰਡਾਲ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਲੈ ਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਚੰਡਾਲਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਸਵੇਰ, ਦੁਪਹਿਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮ, ਉਹ ਇਹ ਗਾਂਉਂਦਾ, “ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੁਖੀ ਮੁੰਡੇ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਸਹਿਮੀ ਹੋਈ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਰਾਜਾ ਸਾਨੂੰ ਛੁਡਾ ਲਵੇਗਾ। ਧਨ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਉਹ ਮ੍ਰਿਗ-ਨੇਤ੍ਰ ਵਾਲੀ ਇਸ ਵੱਡੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ। ਰਾਜ ਗੁਆਉਣਾ, ਮਿੱਤਰ ਛੱਡਣਾ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਪੁੱਤ ਵੇਚਣਾ, ਤੇ ਹੁਣ ਚੰਡਾਲ ਬਣ ਜਾਣਾ—ਹਾਏ, ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਹੀ ਲੱਗ ਗਈ!” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਉਥੇ ਵੱਸਦਾ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਗੁਆਉਣ ਵਾਲਾ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਾ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਚੰਡਾਲ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟ ਤੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਚੰਡਾਲ, ਜੋ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਉਥੇ ਰਹਿ, ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੀ ਆਉਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ। “ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਛੇਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੇਣਾ, ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਮੇਰੇ, ਤੇ ਦੋ ਤੇਰੇ ਵੇਤਨ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁਕਮ ਮਿਲ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਮਰੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰ ਗਿਆ, ਜਿਥੇ ਉਹ ਸਮੇਂ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟ ਡਰਾਉਣੀ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਭਗਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਢੇਰ, ਬਦਬੂ, ਤੇ ਗਾੜ੍ਹਾ ਧੂੰਆ। ਓਥੇ ਪਿਸ਼ਾਚ, ਭੂਤ, ਪ੍ਰੇਤ, ਡਾਕਣੀਆਂ ਤੇ ਯਕਸ਼, ਗਿੱਧ ਤੇ ਗਿਦੜ, ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਗੋਹ, ਸਭ ਕੁਝ ਸੀ। ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਢੇਰ, ਭਿਆਨਕ ਬਦਬੂ, ਵਿਅਕਤੀ-ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੋਣ-ਚੀਖਾਂ, ਤੇ ਡਰਾਉਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ। “ਹਾਏ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ! ਮਿੱਤਰ! ਸਾਕ! ਭਰਾ! ਪਿਆਰਾ! ਹਾਏ ਮੇਰਾ ਸੁਆਮੀ! ਭੈਣ! ਮਾਂ! ਚਾਚਾ! ਦਾਦਾ!” “ਦਾਦਾ! ਪਿਤਾ! ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ? ਆਓ ਸਾਕੋ!”—ਇਹ ਵੱਡੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਥੇ ਰੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ। ਉਥੇ ਸੜਦੀ ਹੋਈ ਮਾਸ, ਚਰਬੀ, ਮੱਦੂ ਤੇ ਅੱਧ-ਸੜੀ ਚਮੜੀ ਦੇ ਢੇਰ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਅੱਧ-ਸੜੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ, ਕਾਲੀਆਂ, ਦੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਈਆਂ ਹੱਸਦੀਆਂ ਜਾਪਦੀਆਂ, ਇਹੀ ਸਰੀਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸੀ। ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅੱਗ ਦੀ ਕਰਕੜਾਹਟ ਆਉਂਦੀ, ਤੇ ਸਾਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਖਾਂ, ਚੰਡਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ। ਭੂਤਾਂ, ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ, ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਹੋਣ, ਉਥੇ ਸੁਣਦੀਆਂ। ਮੱਝਾਂ ਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਲੇਦ ਦੇ ਢੇਰ, ਰਾਖ ਦੇ ਟੇਲੇ, ਉਭਰੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੇਟਾਂ, ਵਿਖੇਰੀਆਂ ਦੀਵਟੀਆਂ, ਤੇ ਕਾਂਵਾਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਚੁੰਝਦੇ, ਇਹ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟ ਅਨੇਕਾਂ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਨਰਕ ਵਰਗਾ ਜਾਪਦਾ ਸੀ।